Hoe een tijd van oorlog inspirerend kan werken

Recensie van deel 15 van het Verzameld werk van Miskotte. Dit deel bevat de teksten van cursusavonden en lezingen van Miskotte, vlak voor, tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog.

Kornelis Heiko Miskotte (1894-1976) was een hervormd theoloog, die zich liet inspireren door de tijd waarin hij leefde. Dat bleek al uit zijn eerder uitgegeven dagboeken.

Het bleek ook uit zijn boek Edda en Thora. Hij werkte daar hard aan, de tijd zat hem op de hielen. ‘Het moet af’, schrijft hij in zijn dagboek, ‘voor de Hunnen binnenvallen’. In september 1939, een paar weken na de Duitse inval in Polen, verschijnt het. Het gaat over de tegenstelling tussen het oud-Germaanse religieuze bewustzijn en de joodse Thora. Hij beschouwt het nazisme als een moderne vorm van de Germaanse religie, die haaks staat op de Thora. Na de oorlog zou de bekende Abel J. Herzberg zeggen dat dit boek vele joden zeer getroost had in de donkere oorlogsjaren.

In de hele oorlogsperiode was Miskotte actief in het cursuswerk. Zoals hijzelf zei, moest er in ‘bezet gebied’ vooral in de Bijbel gelezen worden om samen te komen ‘tot een betere weerstand’.

Cursusavonden in oorlogstijd

Het nu uitgegeven deel 15 van het Verzameld werk van Miskotte bevat tien teksten van verschillende lengte, die geschreven zijn in de periode 1939-1945 voor doordeweekse cursusavonden. Een aantal daarvan wordt nu voor het eerst uitgegeven. Tachtig jaar na dato! Ze gaan over de Zaligsprekingen, het evangelie naar Markus, de Psalmen, de profeet Elia, de gelijkenissen van het Godsrijk en koning David.

Miskotte: ‘Het moet af, voor de Hunnen binnenvallen’

Opvallend is de context waarin Miskotte deze teksten plaatst. Er is steeds een tegenover. In het evangelie naar Markus staat Jezus tegenover de demonen. In de Psalmen staat de Wet tegenover de wetteloosheid (Psalm 1) en het messiaanse Rijk tegenover de waanzin van de volken (Psalm 2). De radicale profeet Elia staat eenzaam maar krachtig tegenover Achab en de Baäl. In de Zaligsprekingen en gelijkenissen toont Jezus hoe zijn Rijk anders is dan het Derde Rijk. En koning David is de joodse en messiaanse tegenhanger van de als heidense messias binnengehaalde Adolf Hitler.

Op al die avonden was er een korte liturgie met enkele liederen en ook gelegenheid voor vragen. De teksten zoals ze nu voor liggen zijn zo niet geschreven door Miskotte; ze zijn door toehoorders ‘genotuleerd’ en uitgeschreven.

Openbaring als verzetsliteratuur

Midden in de winter van 1943-1944 houdt hij voor zogenoemde ‘randkerkelijken’ een cursus over het bijbelboek Openbaring. Dat is direct na de oorlog, in 1945, al afzonderlijk uitgegeven. Openbaring wordt hier gelezen als ‘Hoofdsom der Historie’. In de school van Miskotte wordt Openbaring niet gelezen als ‘spoorboekje’, maar als verzetsliteratuur. Satan is uit de hemel op de aarde geworpen en gaat daar rond als een briesende leeuw, maar het Lam heeft overwonnen.

Miskotte: ‘Bijbel lezen in bezet gebied vergroot de weerstand’

Lezingen voor en na de Tweede Wereldoorlog

Naast deze teksten zijn er in dit vijftiende deel van het Verzameld werk lezingen opgenomen. Eén over ‘Stervend Europa en het profetisch Woord’, op 8 mei 1940 afgerond (!). Verder, als epiloog, ‘De balans van de oorlog’. Dat is een serie lezingen die Miskotte tussen 30 mei en 13 juni 1945 gaf. Ze gingen over drie vragen: ‘Wat stierf in deze oorlog?’, ‘Wat herleefde door deze oorlog?’ en ‘Wat bleef voor en na?’. Vragen die we ons ook bij de oorlogen van onze tijd kunnen stellen. Alleen daarom al de moeite waard om uitgegeven te worden, zoveel jaar daarna.

K.H. Miskotte, Hoofdsom der historie en andere teksten uit de oorlogsjaren. Verzameld werk 15. KokBoekencentrum, Utrecht, 2022. Met toelichtingen van de samenstellers dr. W.J. van der Meiden en dr. W. Veen. Met bijbelplaatsregister.