Iets van opstanding zien

Het bijbelse getuigenis laat het gebeuren van de opstanding niet zien maar toont wel iets van de Opgestane. In steeds wisselende beelden staat de Opgestane voor ons. Ook een hedendaagse musical en een film laten Paul van der Harst opnieuw kijken naar de opstanding.

De evangelieverhalen geven wat mij betreft iconen, doorkijkjes op wat de ontmoeting met de opgestane Heer voor de evangelisten betekent. Steeds anders, om ons te bewaren voor een al te zeer gesloten, al te menselijk beeld.

In de recente film The Old Oak en de versies van de musical Jesus Christ Superstar gebeurt ook zoiets. Regisseur Ivo ten Hove heeft een poging gedaan het verhaal van Andrew Lloyd Webber en Tim Rice opnieuw op toneel te brengen. Ik ben vooral benieuwd naar het slot, de apotheose, daar waar iets van het goddelijke wordt geopenbaard.

Beroerend

Mijn belangstelling voor juist dit slotdeel is bij mij in het begin van de jaren zeventig gewekt. Ik zat toen in een bomvolle zaal van het Amsterdams Tuschinski en keek naar de gefilmde oerversie van de musical. Aan het slot gebeurt daarin iets ongrijpbaars met een ontroerende werking, een béroerende werking beter gezegd.

Het spel is gespeeld. De gekruisigde gestorven. De acteurs ontdoen zich van de attributen die bij hun rol in het spel hoorden: kleding, tekenen van waardigheid, wapens, en lopen een voor een van de gekruisigde weg.

Zijn éénzaamheid, verlatenheid wordt getekend door de manier waarop de spelers achterom kijken. Schuldbewust, beschaamd, met een blik, een houding van: we zijn met jou opgetrokken maar jij bent tot het einde, tot in de bittere dood trouw gebleven aan je zending. De dood van een gemarteld onschuldig en zuiver mens – waarvan wij weglopen – dragen we mee als een opdracht. Zo zag ik het, verstond ik het toen. Maar dit heel persoonlijke leek op de een of andere manier gedeeld door velen in de zaal.

Tot mijn stomme verbazing bleef bijna iedereen minutenlang zitten, ook toen het zaallicht al brandde. Voor mij was het een bepalende ervaring die me liet zien hoezeer de dood van een onschuldige geëngageerde mens in levenden omwoelt en nieuw leven opwekt in een persoonlijke volgzaamheid. ‘Hem achterna.’

Opgeheven

In de nieuwe versie, nu in Nederland op het toneel, is het allemaal anders. De zwaar gemartelde Jezus wordt aan het eind van de musical door zijn veel te trouweloze volgelingen opgeheven. Hij spreidt zijn armen, als een gekruisigde.

Dit lijden is niet vergeefs, zo lijken de toneelbeelden te zeggen

En dan laat de regisseur het licht oranje kleuren als teken van een nieuwe dag, een nieuw begin. Zachtjes daalt daarbij regen op het bloedige lichaam, de wonden worden gewassen, geheeld, er is genade. In deze versie dus een ingrijpen van hogerhand, van de andere kant. Dit lijden is gezien, wordt gedragen en is niet vergeefs, zo lijken de toneelbeelden te zeggen. In de film dus een opstanding in de volgelingen, in de nieuwe versie een belofte van de andere kant. Twee beelden, divers als de evangeliën zelf.

Kwaad bloed

Dan zie ik kortgeleden de film The Old Oak (2023) van de geëngageerde humanistische regisseur Ken Loach. Zaterdagmiddag twee uur. Ik verwacht geen grote drukte in het filmhuis. Ja, de film heeft goede recensies maar is ook weer niet heel opvallend.

Een verhaal over een oude kroeg in een Engelse stadswijk. In een verlopen buurt is die kroeg een laatste strohalm van vertrouwdheid voor de bewoners. De kolenmijn waar het stadje op dreef, is al jaren dicht. De neergang heeft zich nadien als een schimmel in de huizen en de levens ingevreten.

Verrassing: als wij binnenkomen staat er een flinke rij, tachtig bezoekers zijn er gekomen. Voor een verhaal over een oude kroeg? Voor een film over de mensen die het niet gered hebben, de te betreuren achterblijvers? Fabrieken verhuizen, mijnen sluiten, maar de mensen blijven achter, de rampspoed tast ze aan als een erfelijke ziekte. Ga maar eens in Zuid-Limburg luisteren.

Die oude kroeg, met zijn witte stamgasten, wordt opgeschud door de komst van nieuwe wijkbewoners. Zonder waarschuwing vooraf zijn daar opeens Syriërs die aan alle kanten door vrijwilligers geholpen worden. Tja, dat zet bij sommigen kwaad bloed. ‘Waarom krijgen zij wel een fietsje en ik niet?’ vraagt een jongetje uit de buurt. Terecht. De sfeer wordt er in de kroeg niet beter op. De grappen over ‘die tulbanden’ gaan over tafel. Maar ook ontstaan er plannen om met de Syriërs iets samen te doen. Twee kampen tekenen zich af.

Niet het laatste woord

In die situatie sterft de vader van een van de vluchtelingen, die een belangrijke rol in het verhaal speelt. De vader werd gevangen gehouden door het regime van Assad en is – zo blijkt nu – als duizenden anderen doodgemarteld.

De familie reageert met berusting. Nu kan het kwaad hem niet langer kwetsen en kan hij rusten in vrede. Het verdriet is er niet minder om en het nieuws van de dood van deze onschuldige gemartelde gaat de wijk rond.

Ze trekken een lang gezicht naar de Assads

Dan wordt er aan de voordeur geklopt. Een wijkbewoonster staat daar met een bosje bloemen om haar medeleven te betuigen. De camera neemt ons mee naar buiten waar van alle kanten wijkbewoners aankomen met lichtjes, knuffels, kaarten, bloemen. Het beroert mij, net als vijftig jaar geleden bij Jesus Christ Superstar.

De dood van een onschuldige gemartelde in handen van het georganiseerde kwaad heeft niet het laatste woord. Deze mensen in hun verpieterde armoedige levens trekken een lang gezicht naar de Assads, naar de hardheid van de wereld die zo veel moeite heeft om de pijn van vluchtelingen te erkennen.

Het verdriet wordt hier omgezet in nieuw leven. De wijk bloeit door de ‘kruisiging’ van een mens. Een sprookje van een verhaal, doorkijkje op nieuw opstandig leven. Opstanding is te zien. Met gelovige ogen. Door de iconen in het evangelie. En door verbeelding van mensen in deze tijd.