In beide werelden iets van de andere laten zien

Als theoloog van het en-en wil Thelma Schoon, de Jonge Theoloog des Vaderlands, jongeren in gesprek brengen met de kerk. En andersom. Juist in het spanningsveld tussen afstand en verbinding ontstaat betekenis. Dat ziet ze ook bij de eucharistie.

Eind oktober werd Thelma Schoon (28), oud-katholiek diaken en jongerenpastor, benoemd tot Jonge Theoloog des Vaderlands. Als dochter van een protestantse predikante en een oud-katholieke pastoor groeide ze op in twee kerken. Geschiedenis, filosofie, talen, exegese maar ook meer sociaalgerichte vakken interesseerden haar en daarom besloot ze theologie te studeren. Gaandeweg ontdekte ze dat juist de kerkelijke vakken haar boeiden.

Thelma Schoon: ‘Op een gegeven moment wist ik wel dat ik in de kerk wilde werken, maar nog niet in welke. Daarom volgde ik zowel een predikantsmaster aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) als het Oud-Katholiek Seminarie. Ik voel me zowel heel erg protestants als katholiek, en ik vond het lastig om een keuze te maken. Maar ik begrijp heel goed dat je je verbindt aan één kerk.

De Oud-Katholieke Kerk vind ik vooral krachtig omdat die veel respect heeft voor traditie en liturgie, en voor de kerk van alle tijden en alle plaatsen. Tegelijk wordt altijd sterk gezocht naar: hoe zijn we in deze wereld, in deze tijd, echt katholiek? Dat vind ik een mooie combinatie die voorkomt dat je al te conservatief of al te vrijzinnig uitkomt.

Ik wilde in de kerk werken maar wist nog niet in welke

Op het Oud-Katholiek Seminarie leerde ik vooral dat het en-en is; aan de protestantse kant is het vaker of-of. Bovenplaatselijke kerkstructuren en diversiteit in ambten en taken worden bijvoorbeeld snel afgezet tegen priesterschap van alle gelovigen. Ik kan me daar niet in vinden.

Mooi protestants vind ik dat er steeds naar de essentie gezocht wordt. De vraag die daar gesteld wordt, is: zijn we nog bij de bron? Het peilen of we ons niet te veel laten afleiden van waar het uiteindelijk om gaat, bedoel ik. Daar ga ik graag in mee.

Natuurlijk zit ook in dat en-en weleens spanning. Wanneer moet je heel duidelijk zijn en wanneer mag iets een beetje mystiek of onbegrijpelijk blijven? Maar dat is een spanning die voor alle kerken wel relevant is, denk ik.

Aan de PThU ben je afgestudeerd op een onderzoek naar de beleving van het avondmaal of de eucharistie tijdens de non-stopkerkdienst die in Den Haag gehouden werd om de uitzetting van een Armeens gezin te voorkomen. Wat ben je tegengekomen?

‘Veel mensen gaven aan dat ze het houden van de maaltijd in een dergelijke diaconale setting de kern van kerk-zijn vonden. Dat vond ik interessant: de verbinding tussen liturgie en diaconie. Natuurlijk is de maaltijd altijd diaconaal, dat zit in die liturgie zelf. Maar waarom was het juist daar zo’n sterk ritueel?

Omdat in het avondmaal zoveel betekenislagen zitten, zag ik. Het is stilstaan bij het lijden én bij de bevrijdende daden van God. Het is de verheffing van de uitgestotene die daardoor in het midden komt te staan. In het hier-en-nu vier je een ideaal, terwijl de situatie verre van ideaal is. Je viert toekomst, namelijk een situatie waarin iedereen mee kan doen, terwijl een gezin uitgezet dreigt te worden.

Iedereen voelt die spanning. Tegelijk is het heel hoopvol om het juist dan te doen. Als christenen geloven we zo sterk dat het ooit anders zal zijn dat we de toekomst hier en nu al vieren. Het leven midden in de dood. En dat is direct het grootste protest dat er is. Juist vanwege de setting raakten kerk en wereld elkaar in die kerkdienst op een heel bijzondere manier.

Vanwege corona heb ik vooral voorgangers geïnterviewd. Protestanten gaven vaak aan: dit is zó anders dan ik in de kerk ervaar, misschien moeten we diaconaat een duidelijker plek geven in de liturgie. Aan katholieke zijde klonk vooral dat dit gebeuren een bevestiging was van waar het in de liturgie om draait. Maar dat besef zou vergroot moeten worden. Het zit er allemaal in, maar we zien het vaak niet meer.

Wanneer mag iets een beetje mystiek of onbegrijpelijk blijven?

Dat was wel bijzonder om op te merken: ze hadden allemaal eigenlijk hetzelfde ervaren maar het had een andere doorwerking. Ik vond het vooral hoopvol dat mensen zo’n kernervaring van kerk-zijn hadden op een diaconale plek. Iets voor de ander doen is een centrale waarde van christen zijn, of je nu katholiek bent of protestant.

Diaconaat wordt soms gezien als een soort randverschijnsel; dit maakte duidelijk hoezeer het deel uitmaakt van het hart van de kerk.

En nu ben je de volgende Jonge Theoloog des Vaderlands.

‘Dat overviel me wel een beetje. De Jonge Theoloog is ook geen titel op basis van wat je al gepresteerd hebt. Ik zie het meer als een soort taak die samenhangt met mijn ambt. Om als ambassadeur van de theologie missionair te zijn en in gesprek te gaan met iedereen. Om te kijken waar het me heen leidt en waar ik mag zijn.

Missionair zijn moeten we natuurlijk allemaal, maar deze titel is een hele mooie kans om in het publieke domein van je te laten horen. Ik ben het geworden denk ik, omdat ik gewend ben zowel in een heel seculiere omgeving te leven als in de kerk. Ik hoop dat ik in beide werelden iets van mijn andere wereld kan laten zien.’

Heb je ideeën voor de invulling van deze taak?

‘Natuurlijk ben ik aanspreekbaar voor de media maar ik wil als jonge theoloog niet te veel gaan roepen van: de kerk moet zus, en: wij moeten zo. Ik vraag me af wie daarop zit te wachten. Ik hoop een soort retraiteplekken op te zetten waar mensen met elkaar in gesprek kunnen. Liefst mensen uit verschillende omgevingen.

Dat is misschien wat klein, maar daar begint het. Waar we ons terugtrekken en echt luisteren naar wat we elkaar te zeggen hebben, daar ontstaat betekenis.’

Denk je dat jongeren daarvoor in zijn?

‘Ik merk dat seculiere jongeren erg nieuwsgierig zijn naar de kerk. Er zijn soms vooroordelen maar er is zeker de behoefte om in gesprek te gaan over het leven en alles wat daarbij komt kijken. En dan ook over wie God voor jou is en wat de relatie met God en met de kerk voor jou betekent.

Ik zoek naar manieren om dat eerlijk te doen, zonder jongeren direct te hoeven overtuigen van de kerk. Dan moet het gaan over het leven zelf. Over vriendschappen, relaties, over je bronnen, waar je je hoop vandaan haalt. Dan gaat het vooral over inspiratie en zingeving maar ik wil dat dan wel doen op een expliciet christelijke plek.

Duidelijk hoezeer diaconie deel uitmaakt van het hart van de kerk

In een klooster bij voorkeur, waar jongeren ook graag eens naartoe willen. Juist omdat je je daar even kunt terugtrekken uit de ratrace van het leven, krijg je de kans om echt met elkaar in gesprek te raken. Daarvoor zijn dan mensen nodig die naar beide kanten een vertaalslag kunnen maken. Mij helpt het dat ik, afgezien van de wereld van mijn ouders, eigenlijk heel seculier ben opgegroeid en deel uitmaak van die wereld.’

Waar hebben jongeren vooral behoefte aan?

‘Vooral bij jongeren vanaf de studentenleeftijd zie ik een verlangen naar houvast, naar iets waardoor je gedragen wordt. Vooral wanneer er behoefte is aan troost of bij ervaringen van machteloosheid. Daardoor is er nieuwsgierigheid naar wat geloven betekent en waarom het de moeite waard is.

Daarbij heeft de kerk vormen, rituelen, om om te gaan met het leven en met de wereld. Daaraan is ook grote behoefte onder jongeren, aan vormen die houvast geven, zeker wanneer het gaat om eigen levenservaringen. Op Allerzielen gaan ze graag mee om een kaarsje aan te steken, bijvoorbeeld. Iedereen heeft wel iemand om wie die verdriet heeft.

De kerk is tenminste een plek waar stilgestaan wordt bij de vragen van het leven en bij het leed in de wereld. Waar vind je dat vandaag de dag nog? Je brengt van alles mee naar de kerk, je brengt het voor God, en daarna mag je ontvangen en dan de wereld weer in. Dat is zó sterk!

Is de afstand tussen kerk en geloof enerzijds en jongeren anderzijds te groot geworden?

‘Ik probeer jongeren mee te geven: kom gewoon eens langs in de kerk en maak eens mee wat daar gebeurt. Maar denk niet dat je alles meteen helemaal snapt, zeg ik er altijd bij, anders kom je van een koude kermis thuis. Het is steeds dezelfde spanning.

Wanneer liturgie te ver van het alledaagse leven komt te staan, snapt niemand er meer iets van. Aan de andere kant is er het risico dat je alles platslaat wanneer je de betekenis precies uitlegt.

Naar beide kanten moet er vertaald worden – en daar wil ik best een bruggetje voor zijn – maar ik hoef de spanning tussen kerk en wereld niet per se op te lossen. Als ze maar met elkaar verbonden blijven en elkaar scherp houden. In dat spanningsveld ontstaat betekenis.

Dat is wel een thema dat me bezighoudt: hoe heeft alles wat we binnen de kerk doen, te maken met daarbuiten? Hoop is daarin eigenlijk de schakel. Als je je vasthoudt aan de hoop op transformatie, zoals die ook in de eucharistie gestalte krijgt, houd je hoop voor de hele wereld. Dat ook de wereld getransformeerd zal worden tot het goede, waar geen leed meer is en waar rechtvaardigheid heerst.’