Interview met Almatine Leene, Theoloog des Vaderlands

Almatine Leene is Theoloog des Vaderlands. Wat houdt dat in? Hoe is ze dat geworden? En wat hoopt ze voor de kerk – in den brede – te kunnen doen?

Dit jaar was Almatine Leene Theoloog des Vaderlands. Ze is predikante in de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt in Hattem. Ik had een gesprek met haar in de pastorie naast de kerk.

Theoloog des Vaderlands

Je bent nu aan het eind van de periode dat je Theoloog des Vaderlands bent, wat is het?

10 jaar geleden hebben uitgevers, dagbladen, hogescholen en universiteiten en omroepen met elkaar in gang gezet dat er elk jaar een Theoloog des Vaderlands wordt gekozen door een jury. Dat wordt bekend gemaakt op de ‘Nacht van Theologie’ in November. De eerste was Frank Bosman, een katholiek theoloog, vooral bekend in de digitale wereld. Andere namen zijn professor Stefan Paas, Claartje Kruijff, Bisschop de Korte, Samuel Lee – heel verschillend dus, van allerlei kerkelijke richtingen. Ik ben opvolger van Samuel Lee, voorganger in Pinksterkerken en hoofd van het Center for Theology of Migration aan de Vrije Universiteit. Als je Theoloog van het Jaar bent, ben je ambassadeur voor de theologie en speel je in op de actualiteit. Je wordt gevraagd voor lezingen, praatprogramma’s en men wil vanuit verschillende hoeken van je weten hoe je over dingen denkt.

Wat heb jij zoal meegemaakt als ambassadeur het afgelopen jaar?

Het meest boeiende vind ik om in live uitzendingen mee te praten met een aantal experts op verschillende gebieden. Ik mag dan duiding geven op het gebied van christelijk Nederland. Ik vind het belangrijk dat dat geluid ook op zulke plekken gehoord wordt. Ik heb het ook een aantal keren mogen doen. Ook ben ik benaderd toen er geweld bij de kerken was, vanwege kerkgang in de tijd van Corona, toen geadviseerd werd niet te gaan of in kleine groepen. Er was toen agressie in Urk met een journalist. Op verschillende podia ben ik zo actief: lezingen, podcasts, opening van het academisch jaar…

In augustus was ik nog bij de opening van een tentoonstelling in Culemborg. Kunstenaar Henk Pietersma liet daar zijn werk zien. Hij heeft een project gemaakt over de namen van Jezus. Ik had het boek al wel gezien, maar de schilderijen zelf zien, dat was indrukwekkend.

Nu is ze klaar voor het predikantschap. En dat is mogelijk in Zuid-Afrika, in de Nederduits Gereformeerde Kerk, die sterk verbonden is met de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Ze leert haar man kennen en krijgt drie kinderen. De band met Nederland en de GKv heeft ze al die tijd onderhouden. Ze wordt zelfs nog tijdens haar promotieonderzoek in 2009 deeltijddocent bij Viaa, de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle. In 2017 wordt na heftige discussies in de GKv de vrouw toegelaten tot de ambten, en Almatine wordt in 2020 beroepen in de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt in Hattem. In de tijd dat de tweede coronagolf in opkomst is, komt ze in oktober met haar gezin naar Nederland. Juist op dat moment vertelt men haar dat zij de nieuwe Theoloog des Vaderlands wordt voor 2020-2021.

Echt heel mooi, maar ook spannend was voor mij het uitspreken van de nationale zegen als Theoloog des Vaderlands voor Nederland. Samen met de EO hebben we een divers programma gemaakt, ik had er een persoonlijk verhaal van gemaakt, met het verhaal van Jacob bij de Jabbok. Jacob keert terug op zijn geboortegrond. Hij moet de rivier over en dat is spannend. Hij krijgt na de worsteling de zegen mee. Dat beeld: met Gods kracht gaan wij het nieuwe jaar in, die rivier over. Het was een mooie uitzending met dans en muziek. Begin januari is dat uitgezonden. Bij de EO is het nog terug te zien. Ik kreeg veel mooie reacties, al had een collega een maand later ook kritiek. Hij vond dat ik niet zomaar iedereen kon zegenen.

Studie theologie

Je bent opgegroeid in een kerk die pas kort geleden vrouwen in het ambt heeft toegelaten. Vertel eens hoe je weg is gegaan?

Theologie heeft me altijd geïnteresseerd maar ik had nooit gedacht dat ik het ook zou gaan studeren. Dat kwam pas na een duidelijke roeping waarin ik Gods stem heb ervaren. Na de HBO-opleiding wilde ik wel universitair verder, maar de Gereformeerde Universiteit in Kampen vond ik toch wel een kleine wereld en ook als vrouw niet prettig. Ik wilde graag breder kijken. En in Zuid-Afrika kreeg ik daartoe de kans. Het promotieonderzoek heb ik heel bewust gekozen. Natuurlijk hield het me bezig dat in onze kerk de vrouwen geen ambten mochten bekleden. Ik wilde uitzoeken hoe dat zat, breder dan alleen de bekende teksten van Genesis 2 en enkele teksten van Paulus in het Nieuwe Testament. Er moet meer over te vinden zijn. Ik dook in de geschiedenis, ook de dogmageschiedenis, ecclesiologie en de antropologie. Ik vond de verbinding die ik zocht. Het boek heet: Triniteit, antropologie en ecclesiologie, een kritisch onderzoek naar implicaties van de godsleer voor de positie van mannen en vrouwen in de kerk.

Ik zal me beperken tot de kern. Ons Godsbeeld heeft invloed op de positie van mannen en vrouwen. Een trinitarisch Godsbeeld vind ik daarom erg belangrijk. Ik zie dat er verbinding is in die drie en je kunt ze niet los van elkaar zien. Dat is de eeuwen door in de westerse theologie wel gebeurd. Daar krijgt de eenheid van God meer nadruk, wat erin resulteerde dat vrouwen werden uitgesloten van zekere posities. Vanuit het trinitarische denken is het makkelijker om te begrijpen waarom God mannelijk én vrouwelijk gemaakt heeft. Daarin mogen we iets van Gods relationele wezen laten zien. Vanuit deze visie zijn man en vrouw gelijk. Eva wordt ook ‘adam’ genoemd, mens. Wel moeten mannen en vrouwen elkaar, in het spoor van Christus, dienen. Vanuit die gedachte begrijp ik de teksten van Paulus ook veel beter.

Deze studie heeft mij geholpen om het aan te durven toch ook de opleiding voor predikant af te maken. Dat ben ik gaan doen ná mijn promotie. Ook in Stellenbosch. Immers, in Nederland had ik geen kans om predikant te worden in de kerk die mij lief is. In Zuid-Afrika kon dat wel.

Ik mocht het boek in het Nederlands schrijven, dat wilde ik ook, want ik schreef het met het oog op de Nederlandse context. De mensen in de GKv krijgen zo gelegenheid er kennis van te nemen. Dat was in het Engels minder gelukt. Ook heb ik een populaire versie gemaakt: Samen dansen in de kerk. Als mannen en vrouwen op God lijken.

Predikant en docent

Uiteindelijk ben je 7 jaar predikant geweest in Zuid-Afrika, en nu bijna een jaar in Nederland. Waar zie je verschillen?

Uiteraard zijn er veel overeenkomsten, preken, pastoraat, catechese, maar er is toch wel veel verschil in de uitvoering. Zuid-Afrika is een land met veel geweld en armoede, de apartheid, de rasongelijkheid werkt door in van alles. In het pastoraat kun je te maken krijgen met situaties van moord, mensen die kanker hebben en een behandeling niet kunnen betalen en huisuitzettingen. Hoe kun je deze mensen nabij zijn? Als predikant kun je luisteren naar de mensen. Wat kun je als kerk voor ze betekenen?

Het diaconaat is daarom sterk ontwikkeld, er zijn ook sociaal werkers in dienst van de kerk. Ik ben een predikant die graag bezig is met de grotere structuren. Hoe kun je de gebouwen op verschillende manieren inzetten voor de mensen? Samen eten maken met gemeenteleden voor gemeenteleden was een van de projecten. Ik houd van afwisseling en was steeds met nieuwe dingen bezig. We hebben als gemeente ook gekeken of onze grond gebruikt kon worden voor een school. Dat is jammer genoeg niet gelukt.

Hoe zie je je taak hier in Nederland, als eerste vrouwelijke predikant in de GKv?

Het feit dat ik predikant ben in de GKv geeft al openingen in onze kerk. Dat zal zeker invloed hebben voor de toekomst. Ik ben ook deeltijd-docente dogmatiek aan het Viaa, de Gereformeerde Hogeschool van Zwolle.

Wat ik heel fijn vind is dat ik samen met een collega het werk mag doen. We hebben allebei een 80% aanstelling. Mensen bezoeken vind ik mooi, maar ook nadenken over structuren en preken is bijzonder werk. Je moet erover nadenken hoe je de boodschap wilt overdragen. Dat is hier natuurlijk anders dan in Zuid-Afrika.

Hier in Hattem is het gebouw een heel open gebouw. Het staat aan een plein en er is veel glas. Van buiten naar binnen en van binnen naar buiten. Daar kun je wat mee doen. Ik zoek verbinding met de samenleving. Zo zijn we een buurtbieb begonnen.

Ook wil ik de mensen aan het denken zetten. Bijvoorbeeld, iets net even anders doen dan de mensen gewend zijn. Zo was er in Zuid-Afrika een dag waarop mensen allemaal spullen naar de kerk konden brengen, het diaconaat maakte er pakketjes van en gaf het aan mensen die het nodig hadden. Ik heb het omgedraaid. Ik liet de diakenen zelf pakketjes maken. Deze stonden dus al klaar. Nu konden de gemeenteleden allemaal een pakketje ophalen, en dat zelf uitdelen aan iemand die het nodig had. Dat vraagt van de gemeenteleden een andere houding. Dergelijke projecten wil ik ook graag gaan doen hier in de kerk. En ik hoop dat dat zijn doorwerking zal hebben voor de hele gemeente en voor de omgeving!

De zegen die Almatine Leene uitsprak bij de nieuwjaarsuitzending van de EO:

Ik hoop dat je mag ervaren dag God erbij is,
op al je wegen, bij alle rivieren,
in alles wat je doet en bij elk gevecht in je leven.

Weet dat de Eeuwige er voor je is,
dat hij ons kracht wil geven voor het nieuwe jaar,
ons met Zijn liefde wil omringen en ons bij de hand wil nemen.

De Here zegene ons in dit nieuwe jaar 2021,
God zegene Nederland.