Lelie
Onze taal kent het begrip ‘lelieblank’. Over een vrouw kan worden gezegd of geschreven dat ze een lelieblanke hals bezit. Ook al geven velen tegenwoordig de voorkeur aan een gebruinde huid dan nog weten we dat een dergelijke typering als een compliment wordt bedoeld. De lelie is een fraaie witte bloem die bij veel gelegenheden wordt gebruikt: in feestelijke boeketten bij een huwelijk, maar ook in bloemstukken en rouwkransen die bij een graf worden gelegd. De witte lelie is het zinnebeeld van onschuld, zuiverheid, reinheid, maagdelijkheid en blankheid.
Grondtekst
In het Hebreeuws bestaat het woord sjoesjan dat zowel met ‘lelie’ (1 Kon. 7:26; 2 Kron. 4:5; Hoogl. 2:1-2,16; 4:5; 6:2-3; 7:3; Hos. 14:6) als met ‘lotusbloem’ vertaald kan worden (1 Kon. 7:19,22); bovendien staat sjoesjan viermaal in het opschrift boven een psalm (Ps. 45:1; 60:1; 69:1; 80:1).
Het Griekse woord krinon (lelie – of meer algemeen: bloem) komt in het Nieuwe Testament slechts tweemaal voor (Mat. 6:28; Luc. 12:27).
Letterlijk en concreet
Zoals bij andere bloemen – zie bij ‘roos’ – eveneens het geval is, kost het moeite precies vast te stellen welke bloem bedoeld is. De Hebreeuwse naam is naar alle waarschijnlijkheid afgeleid van sjesj (= zes). De leliebloem zou gekenmerkt worden door het bezit van zes bloembladeren en een zestal meeldraden. Hij was zeer geliefd, niet alleen vanwege zijn fraaie uiterlijk, maar ook vanwege de heerlijke geur die hij verspreidde.
Beeldspraak en symboliek
a.In het bijbelboek Hooglied wordt een dankbaar gebruik gemaakt van de symboliek van de lelie. Vol verrukking bezingt de bruidegom de schoonheid van zijn geliefde. Hij doet dat beeldend en wordt blijkbaar op geen enkele manier gehinderd door preutse gevoelens: ‘Je beide borsten zijn als twee welpen, de tweeling van een gazelle, weidend tussen de lelies’ (Hoogl. 4:5; vgl. 7:3). In haar reactie laat de bruid zich evenmin onbetuigd: ‘Zijn wangen zijn een kruidentuin, torens van kruiden. Zijn lippen zijn lelies, ze druipen van vloeibare mirre… ‘ (Hoogl. 5:13; vgl. 6:2-3).
b.In de beschrijving van de tempel van Salomo wordt meegedeeld dat bepaalde kapitelen de vorm van een lelie hadden (1 Kon. 7:19,24; 2 Kron. 4:5). De wijsheidsleraar Jezus Sirach maakt van het beeld van de lelie gebruik wanneer hij Simon de hogepriester beschrijft: ‘als een roos in het nieuwe seizoen, als lelies bij een waterbron’ (Sir. 50:8). Het sombere boek van de profeet Hosea eindigt verrassend positief met het uitspreken van de verwachting dat Israël zich zal bekeren: ‘Ik (God) wil voor Israël zijn als de dauw; als een lelie zal hij gaan bloeien en hij zal wortels schieten, als op de Libanon’ (Hos. 14:6).
c.De schoonheid van bloemen in het algemeen en van lelies in het bijzonder wordt tenslotte bezongen in de volgende bekende passage uit de Bergrede: ‘Wie van jullie kan met als zijn zorgen één el toevoegen aan zijn leven? En wat maak je je bezorgd over je kleren? Leer van de lelies op het veld hoe ze groeien. Ze werken niet, ze spinnen niet. Maar Ik zeg jullie: zelfs Salomo met als zijn pracht en praal ging niet gekleed als een van hen’ (Mat. 6:27-29).
Praxis
a.Liederen:
Liedboek: Psalm 8; 19; 148; Gezang 49; 157; 439; 448; 488A; 488B; Alles IV: 17; Eva I: 3; Evangelie II: 20; Gezegend: 40; Liturgie: 648.
b.Poëzie:
Hans Bouma, Mens in weer en wind, Kampen 1998, blz. 39: ‘Als een bloem’. Michel Coune, Bruidszang bij het Hooglied, Averbode/Kampen 1992, blz. 107-198: ‘Ik ben van mijn lief’. Martinus Nijhoff, Verzamelde gedichten, Amsterdam 19755, blz. 13: ‘Lente’; 14: ‘De tuinman’. Gabriël Smit, Gedichten, Bilthoven 1975, blz. 64-66: ‘Bloem’.
c.Verwerking:
De lelie is in de christelijke symboliek vooral verbonden met de heiligen. Die verbinding is vooral te danken aan haar reinheid. Op afbeeldingen van de aartsengel Gabriël, die de geboorte van Jezus aankondigt, heeft deze een lelie in de hand. De bloem is attribuut van onder andere Catharina van Siena en Clara, en duiden op hun maagdelijkheid. Ook bij heiligen als Franciscus en Dominicus neemt hij een geliefde plaats in. In de Nederlandse cultuur symboliseren de lelieachtige bloemen het spirituele, het hogere en zuivere bestaan. Zo wordt de bloem wel uitgedeeld aan ouders die hun kind ten doop houden. In de volkssymboliek verwijst de lelie tevens naar de dood (de ‘bleke dood’). Het kost weinig moeite om verbindingen de leggen met de bijbelse teksten, vooral met die uit Hooglied. Bij het bijbelse woord lelie komen de volgende thema’s naar voren: schepping en de grootheid van de Schepper; schoonheid en pracht, liefde, kostbaarheid.
