Premium

Leven van de woorden die opgeschreven staan

Preekschets bij de 1e zondag van de veertigdagentijd

Toen kwam de beproever naar Hem toe en zei: ‘Als u de Zoon van God bent, beveel die stenen dan in broden te veranderen.’ (Matteüs 4:3)

Schriftlezing: Deuteronomium 8:1-6; Matteüs 4:1-11

Liturgisch kader

Al eeuwen wordt op deze zondag het verhaal van de verzoeking in de woestijn gelezen.

Met deze keus heeft de oude kerk gezegd: dit is het begin van zijn lijdensweg, van zijn kruisgang. Hier kiest Hij voor de weg van de gehoorzaamheid. Het kruis is niet iets wat Jezus overkwam, maar de onontkoombare consequentie van de weg die Hij koos in de woestijn.

Uitleg

Matteüs schrijft voor een joods publiek: joden die volgelingen van Jezus zijn geworden, joden die daarover nadenken en joden die daar negatief tegenover staan. Voor deze hoorders bouwt hij zijn verhaal zorgvuldig op. Jezus gaat de weg van Israël. In hoofdstuk 1 gaat het over zijn geboorte, in het Grieks staat er: de Genesis van Jezus Christus, en we denken onmiddellijk aan het eerste Bijbelboek: wording, oorsprong, begin. In het tweede hoofdstuk vertelt Matteüs hoe Jezus naar Egypte gaat, zoals eens Jacob met zijn zonen naar Egypte ging en weer daaruit terugkeerde naar het beloofde land. Dus na Genesis komt Exodus, uittocht. Zo gaat Jezus de weg van Israël.

Vervolgens moet Hij gedoopt worden in het water (hoofdstuk 3). Want waar kwam Israël bij de uittocht? Bij het water. En door het water heen wordt Israël gedoopt tot het nieuwe volk van God. Dus moet ook Jezus door dat water heen, want alleen zo kan Hij de weg van Israël gaan. De hemel gaat open en is er een stem die zegt: dit is Mijn Zoon, Mijn geliefde, op Hem rust Mijn welbehagen. Woorden, die klinken in het Oude Testament aan het adres van Israël: Jij bent mijn uitverkorene, het volk van het welbehagen van God. Die woorden worden nu herhaald, want Jezus is het ware Israël. Jezus is die echte Zoon van God, die laat zien wat God verwacht van mensen.

Naar de woestijn

En toen werd hij door de Geest naar de woestijn geleid… De Geest, die op Jezus neerdaalde als teken van God, brengt Hem in de woestijn. Is dat geen anticlimax? Woestijn, dat is ontbering, ontluistering. Dat is honger en dorst lijden. De woestijn, dat is leven met de dood voor ogen.

Ja, zegt Matteüs, want Jezus gaat toch de weg van Israël. En waar kwam Israël na de uittocht, door het water heen? In de woestijn, veertig jaar lang. Daarom zal Jezus er veertig dagen en veertig nachten zijn. Als je kijkt op de kaart zie je dat het maar een klein stukje is van Egypte naar Israël en dat je door de woestijn een omweg maakt. Het kan veel sneller en toch… Israël moet gaan de weg door de woestijn heen. Waarom? Waarom niet de kortste weg?

Beproeven of verzoeken

Dat staat in het boek Deuteronomium. Als Mozes terugkijkt op die reis door de woestijn, dan zegt hij: in die veertig jaar heeft de Heer je geleid om je te verootmoedigen, om je op de proef te stellen, om te weten wat er in je hart is, of je wel of niet mijn geboden zult houden (Deuteronomium 8:2). De woestijn is de plaats waar getoetst wordt of je de weg van de Heer gaat of niet. Als dat geldt voor Israël, dan dus ook voor Jezus. Hij wordt getoetst, geëxamineerd. Wil Hij die weg gaan van God, de weg van de gerechtigheid, maar dan ook helemaal? En kan Hij het ook? Die twee vragen, of Jezus het wil en of Hij het kan, worden hier in de woestijn getoetst.

Het woord dat hier staat voor verzoeken, peiradzoo, kan ook beproeven betekenen. En dat maakt een groot verschil; hoe moet je het vertalen? Het ligt er maar aan van welke kant je het bekijkt. Van Gods kant is het beproeven, toetsen om het goede eruit te halen. Van de kant van de boze is het verzoeken, toetsen om het verkeerde naar boven te laten komen. De Geest brengt Jezus in de woestijn, de duivel verzoekt hem. Het is dezelfde weg, maar de bedoeling is een andere.

Messiasverwachtingen

Matteüs, die voor een joods publiek schrijft, knoopt in dit verhaal aan bij de Messiasverwachtingen die er leefden in die dagen. De eerste verzoeking: maak van deze stenen brood om je honger te stillen. De joden verwachtten dat de Messias bij zijn komst het manna-wonder in de woestijn zich zou herhalen. De tweede verzoeking: spring van het dak van de tempel naar beneden en God zal je dragen. De rabbijnen leerden: “Als de koning, de Messias zich openbaart, dan komt hij en staat hij op de dak van het heiligdom.” De derde verzoeking speelt zich af op een hoge berg: als je je neerwerpt en mij aanbidt, dan krijg je alles. De Messias komt, geloofden de joden, in een tijd waarin de duivel de wereld in zijn macht heeft. Drie verzoekingen die verbonden zijn met de Messiasverwachtingen. Gaat Hij erop in of wil Hij op een andere wijze Messias zijn?

Woorden in de woestijn

De woestijn is niet alleen de plaats van de ontbering, teruggeworpen op jezelf, de vragen en de angst, de kommer en de koorts, de honger en de dorst. Het is ook de plaats waar God spreekt.

Woestijn is in het Hebreeuws midbar en woord is dabar. Dat ligt heel dicht bij elkaar, zeggen de rabbijnen, het zijn dezelfde stammen, midbar en dabar. In wezen gaat het er in de woestijn om dat God daar spreekt. Woorden van God klinken bij uitstek in de woestijn. Daar, waar je het niet zou verwachten, waar alleen maar de angst is en de vragen en hoe red ik het en kom ik nog thuis? Daar, op die plek, is God er met zijn woorden om mensen te bemoedigen.

Nu wordt het verhaal nog sprekender. Want hoe blijft Jezus overeind in de woestijn? Nee, er is geen stem meer uit de hemel die Hem zegt hoe Hij moet reageren. En toch had Jezus de woorden van God in de woestijn. Want tot driemaal toe wijst hij de verzoeker af met woorden uit de Schrift. Driemaal klinken woorden uit dat vijfde Bijbelboek, Deuteronomium. In het Hebreeuws heet het debariem, de woorden: de woorden in de woestijn gesproken. Uit dat boek haalt Jezus de inspiratie om de verzoeking af te slaan. Hij citeert de woorden die Israël meekreeg op zijn tocht door de woestijn. Die woorden zijn zijn woorden geworden. Want hij gaat toch de weg van Israël? Er zijn geen stemmen die Hem ineens wat influisteren, het zijn de woorden van eeuwen geleden die met Jezus meegaan en hem de weg wijzen.

Jezus weert de verzoeker af. Tot drie keer toe. In de woestijn. Want daar spreekt God. Zo ging het toch ook met Israël? Na de uittocht, door het water kwamen ze bij de Sinaï. Daar wees de Eeuwige de weg. In de Tien Woorden heeft Hij gezegd wat de weg der gerechtigheid is. Zo gaat Jezus met de woorden van God door de woestijn.

Als Messias van stenen brood maken?

Jezus doet geen wonder om zijn eigen honger te stillen. Hij laat zich leiden door de woorden die uit de mond van God uitgaan. Woorden over leven in verbondenheid met anderen, niet ten bate van jezelf! Als Messias je manifesteren door van het dak van de tempel naar beneden te springen?

Opnieuw wijst Jezus het wonder af, dan zou hij God op de proef stellen en dat is de omgekeerde wereld. Niet wij beproeven God, God beproeft ons. Als Messias heb je macht nodig. Aanbid mij en je krijgt alles? Nee, zegt Jezus, de weg van de gerechtigheid is God aanbidden en Hem dienen.

Aanwijzingen voor de prediking

De Messiasverwachtingen van toen, zijn nog steeds actueel. Kijk maar eens naar de Godsbeelden die mensen hebben: want als God dan almachtig is dan moet Hij toch… vul maar in. Maar Jezus maakt duidelijk dat God anders is: in zijn woorden en daden komt “de onbedwingbare en tegelijk weerloze macht van God aan het licht” (Breakers).

Hoe kun je de drie verzoekingen vertalen naar onze tijd?

Niet bij brood alleen, dat wil zeggen: niet je eigen belangen voorop stellen

Jezelf naar beneden werpen, bijvoorbeeld door te hard te werken en te racen, te weinig te bewegen, te veel te eten of te drinken of te roken (De Geus).

God alleen dienen en dus niet de nadere goden van macht, status, seks, etc.

Alle inspiratie van Jezus, die reacties, haalt hij uit de woorden van de Schrift. Het is al lang geleden gezegd, hoe je moet leven en wat de weg is. Er zijn geen nieuwe woorden nodig, er is geen extra stem uit de hemel nodig, alles is al gezegd. En met die woorden wagen wij het.

Liedsuggesties

Psalm 91 natuurlijk. De Psalm die door de verleider geciteerd wordt, koos de oude kerk als psalm van deze zondag. Hoe ironisch!
Liedboek 538
Liedboek 539

Bert Aalbers is emeritus PKN-predikant en lid van de redactie Prediking.