Lied van de stem

Woorden zijn krachtig, maar stilte is dat ook. Stiltes voeren de spanning op en laten die weer wegebben. Stiltes zorgen ervoor dat we beseffen wat we zojuist hebben gezegd. En ook gebeurt er in de stilte, zonder woorden, soms iets nieuws en onverwachts.

Spannende stilte

Stilte heeft soms meer impact dan een overvloed aan woorden. De Romeinse redenaar Cicero schreef zelfs: ‘Stilte is een van de grote kunsten van conversatie’. Ik moest denken aan een optreden van toneelspeler Henk van Ulsen in de voormalige koepelgevangenis in Breda. Hij was vooraf nerveus, niet omdat hij voor negentig gedetineerden ging optreden, maar omdat hij zich afvroeg of het wel stil zou worden. Geen tekst zou kunnen klinken als er geen stilte was. Stilte vooraf is als het dimmen van de lichten in een zaal; het heeft iets magisch. De stilte achteraf heeft overigens dezelfde magie: de woorden klinken na in de stilte die volgt. De teksten hebben de hoorders bereikt en nu – in de stilte – dringt de boodschap tot hen door. Gelukkig werd het die middag in de gevangenis doodstil en beleefden de gevangenen met hun bewaarders samen een onvergetelijke middag.

Wisselstilte

Mensen die met elkaar praten, zijn eigenlijk steeds bezig om niet door anderen heen te praten. Dat vraagt om een voortdurende timing. Kennelijk zijn we hier heel goed in geworden, waardoor de stilte tussen twee gespreksbeurten bijzonder kort is geworden: in het Nederlands duurt die gemiddeld maar 0,11 seconde. Bij Japanners duren die intervallen nog veel korter, en bij Denen aanzienlijk langer. Dat wil in het internationale verkeer nogal eens misverstanden geven. De Denen hebben het gevoel dat de Japanners erg vaak voor hun beurt praten. De Japanners op hun beurt vinden de Denen wel erg slaperig – en dus ongeïnteresseerd.

Stilte in het pastoraat

Dat ook in meer pastorale gesprekken de stilte een krachtig instrument kan zijn, weet elke pastor. Een mevrouw die ik jarenlang begeleidde en die steeds het gevoel had mislukt te zijn, vertelde me op een dag dat er voor het eerst iets gelukt was.

Ik liet een veelbetekenende stilte vallen. Ze werd er een beetje onzeker van. ‘Is het raar wat ik zeg? Mag ik dit niet hardop zeggen?’ ‘Nee’, zei ik, ‘ik ben even stil zodat jij goed kunt horen wat je net hebt gezegd!’

Stilte in gesprekken is heel kostbaar, omdat mensen dan pas kunnen horen wat ze zelf te berde brengen. Die stilte is als een liefdevolle schijnwerper, waarin woorden glans kunnen krijgen. Meer hoef je als gesprekspartner soms niet te doen: een verhaal in stilte ontvangen, zodat het kan klinken en zijn eigen betekenis kan vinden.

In de stilte iets beleven

Jarenlang heb ik met gedetineerden zeefdrukken gemaakt, als een bijzondere vorm van pastoraat. Als bajesdominee wil je dat mensen zullen ervaren dat ze meer zijn dan het ergste dat ze gedaan hebben. Want wie zichzelf heeft afgeschreven, vindt veel moeilijker een nieuw begin. Nu kun je dat in een individueel gesprek aan de orde stellen, maar je kunt ook samen iets moois maken. Een jonge gedetineerde uit een jeugdgevangenis in Amsterdam verwoordde het kernachtig. Hij had die middag met elf andere jongens een prachtig doek gezeefdrukt. Nachtbloemen die tegen het donker in bloeien: een veelzeggend thema.

De lawaaiige groep werd in de loop van de middag steeds stiller. Toen ze aan het eind van de dag om het doek heen stonden en het bewonderden, zei de gevangene: ‘We zijn misschien wel een setje hufters hier, maar dit zijn we ook. We kunnen ook samen iets moois maken!’ Wat in de stilte van die middag was doorgedrongen, had ik niet met woorden kunnen bereiken.