Migreren om te overleven

Maar Ruth antwoordde: ‘Vraag me toch niet langer u te verlaten en terug te gaan, weg van u. Waar u gaat, zal ik gaan, waar u slaapt, zal ik slapen; uw volk is mijn volk en uw God is mijn God. (Ruth 1:16)

Schriftlezing: Ruth 1

Liturgisch kader

Het bijbelboek Ruth is bijzonder geschikt voor de zomerperiode. Voor velen is dit een periode van bezinning, een tijd van afstand nemen om zich te herpakken. Voor sommigen is het ook een periode om een nieuw begin te maken, bijvoorbeeld met een studie of opleiding. Het eerste hoofdstuk van dit bijbelboek gaat over ingrijpende dingen: het zakelijk niet kunnen bolwerken, verhuizen om een nieuw bestaan op te bouwen, een avontuur dat mislukt. Dit is het verhaal van Naomi, dat verweven raakt met dat van Ruth. Ruth besluit op haar beurt een nieuw begin te maken. In de volgende hoofdstukken zal blijken dat dit niet eenvoudig is. Dat biedt stof voor een korte serie. Dit is het eerste deel.

Uitleg

De geschiedenis van Elimelech en zijn gezin speelt in de periode tussen de dood van Jozua en de kroning van Saul. Hongersnood heerst in het land. De HEER heeft tegen Israël gezegd dat Hij het volk, als het Zijn voorschriften naleeft, op de juiste tijd regen zal geven en het land zijn opbrengst zal hebben (Leviticus 26:3-8). In de context van het verbond is hongersnood een vloek, een oordeel van God over hun levensstijl en het dienen van afgoden (Leviticus 26:18-20; Deuteronomium 28:23-24). De naam Betlehem betekent broodhuis of graanschuur. Maar het brood is op, de schuur is leeg. Elimelech kiest ervoor tijdelijk in Moab te gaan wonen. Er is een gelijkenis met de tocht van Abraham naar Egypte (Genesis 12:10).

Elimelech lijkt niet te overwegen wat voor land Moab is. De oorsprong ervan is de incestueuze verhouding van Lot en zijn dochters (Genesis 19:30-38). In het collectieve geheugen van Israël is gegrift welke ervaringen het volk heeft met Moab: het weigert Israël door hun land te laten trekken (Numeri 22-24), de Israëlieten bezwijken voor de verleiding van Moabitische vrouwen (Numeri 25:1-9), Mozes sluit Moab uit van de gemeente van de HEER (Deuteronomium 23:3-6), in de tijd van de rechters wordt het volk onderdrukt door de Moabitische koning Eglon (Rechters 3:15-30). Wat Elimelech doet, is onheilspellend. Hij verlaat met zijn gezin het broodhuis – al doet dit zijn naam nu even geen eer aan – voor het land dat hun voorouders brood en water heeft geweigerd.

De migratie loopt niet goed af: Elimelech sterft vroeg, de beide zonen sterven als ze begin twintig zijn, Naomi blijft achter met twee jonge Moabitische schoondochters. Zij keert terug als een verarmde, alleenstaande weduwe. Onderweg komt het tot een ontknoping. Ze zijn op een punt, waarop ze moeten kiezen: of doorgaan naar Bethlehem of in Moab blijven. Het is Naomi’s bedoeling dat haar schoondochters teruggaan naar het huis van hun moeders. Orpa en Ruth zeggen in eerste instantie: “Wij zullen tot uw volk terugkeren!”

Klopt dit wel? Zij zijn Moabitisch. Zij keren toch niet terug? En toch zit er waarheid in hun woorden. Als deze vrouwen naar Bethlehem gaan, keren zij terug naar de God die zij hebben verlaten. Wie tot God komt, komt terug. Hij is ermee begonnen Abraham vanuit het heidendom te roepen. De belofte die de HEER aan hem heeft gedaan, is Hij bezig te vervullen. Via Abrahams nageslacht werkt de HEER aan het zegenen van alle volken door hen te trekken tot de Heiland van deze wereld.

Naomi ziet voor haar schoondochters geen toekomst in Israël. Als Moabitische vrouwen zijn ze er kansloos. In Moab zullen zij kunnen hertrouwen en tot bloei komen. Ruth weigert. In beginsel kiest zij op dit moment voor de Israëlitische identiteit. Ruth verklaart: “Uw volk is mijn volk en uw God is mijn God”. Door Naomi niet te verlaten is haar vooruitzicht dat zij levenslang weduwe en kinderloos blijft. Zij zal er een vreemdeling zijn. Toch verbindt Ruth zich onvoorwaardelijk aan Naomi. Zelfs de dood zal hen niet kunnen scheiden. Zij komt als een sterveling tot de God van Israël; zij vlucht, zij hoopt dat Hij haar zal redden (Psalm 65).

(Beeld: Jan-Niclas Aberle via Unsplash)

Aanwijzingen voor de prediking

Ruth 1 is een hoofdstuk met een verscheidenheid aan gebeurtenissen en motieven. Er zijn veel herkenningspunten. Een ondernemer die het niet volhoudt en zijn bedrijf moet verkopen. Een boer die in Nederland geen toekomst meer ziet en emigreert. Een twintiger die is vastgelopen en besluit een nieuwe start te maken. Asielzoekers die naar ons land zijn gekomen omdat een goed leven in hun herkomstland niet mogelijk was door geloofsvervolging, oorlog of een ingestorte economie. Afhankelijk van de actuele of plaatselijke situatie kun je als prediker kiezen voor een specifiek thema.

Het verhaal begint ermee dat Elimelech zijn bedrijf beëindigt. Dat is triest: een jong gezin dat brodeloos raakt. Zulke mensen zijn er heel veel in onze samenleving, al is dit niet zichtbaar voor de buitenwacht. De gemeente heeft er ervaring mee of weet ervan. Wat is wijsheid als het je overkomt? Wat leert het avontuur van Elimelech en Naomi?

Naomi uit haar frustratie en verbittering tegenover haar schoondochters. Tegelijkertijd doet ze een vrome uitspraak over Gods zegen voor deze vrouwen. Kennelijk wisselen de verschillende emoties in haar elkaar af: nuchterheid, wijsheid en egoïsme (door alleen aan haar eigen ziel en haar geloof in God te denken). Wil Naomi dat haar schoondochters in Moab blijven, waar ze de goden van dat land dienen en verloren gaan? Of wil zij niet de last dragen om met twee Moabitische schoondochters in Betlehem terug te keren? Worden wij ook soms niet met complexe problemen geconfronteerd, waar we niet om hebben gevraagd, maar waar we wel een besluit in moeten nemen?

De derde hoofdpersoon in dit hoofdstuk is Ruth. Vanuit seculier perspectief maakt Orpa de goede keuze. Zij kiest voor het perspectief om een gelukkige vrouw te worden, zoals in onze samenleving elke jonge vrouw dat wordt aangeraden met opleiding, huwelijk of scheiding. God maakt voor velen geen deel uit van het bereiken van je bestemming als mens. Modern is dat je van je leven een succes maakt, een prestatie levert die je gelukkig maakt. Je leeft maar één keer, haal eruit wat erin zit.

Is dit wat Naomi de twee jonge vrouwen aanraadt? Als je erover nadenkt als gelovige, wie maakt dan de goede keuze? Ruth volgt de keuze van haar hart. Zij verwerpt menselijke overwegingen. Kun je dit zomaar iedereen aanraden? Dat gaat ver, God geeft ons een verstand om te gebruiken. Vaak zijn het jongeren die zich afvragen: wat wil God met mijn leven? Hoe weet ik dat ik een besluit neem dat God goedkeurt: die bepaalde opleiding, die persoon als mijn levenspartner?

Migratie is een thema. Eerst is er de beweging weg uit Israël, wat in de ogen van een ware Israëliet een verwerpelijke daad is, waarop Gods zegen niet zal rusten. Wordt dat in deze geschiedenis bevestigd? Dat oordeel van God drukt vaker op mensen. Dat we denken: dat mij dit overkomt, is een straf van God. Maar God legt van zijn handelen geen verantwoording af. De enige overgebleven migrant (Naomi) keert terug, en er vindt een nieuwe migratie plaats: de Moabitische Ruth wordt een vreemdeling in Israël. Zij migreert om te overleven.

Vandaag zijn tientallen miljoenen mensen op de vlucht. Hoe leven we met hen mee: bidden, geven, organisaties steunen die hulp verlenen, via de politiek? Of laat het ons soms koud? En als mensen asiel zoeken in Nederland? Ruth is een asielzoekster. De vestiging van asielzoekerscentra ondervindt veel tegenwerking. Is dit niet in strijd met onze roeping als christen om barmhartig te zijn? We hebben ook een missionaire roeping. Er zijn organisaties, zoals Stichting Gave, en lokale kerken en gemeenten die evangeliseren onder vluchtelingen door bijvoorbeeld bijbelstudies met hen te houden of taallessen aan te bieden. Weten we ons daarop betrokken?

Ideeën voor kinderen en jongeren

Hebben de kinderen ervaring met een verhuizing? Hoe was dat?

Laat kinderen een tekening maken van vluchtelingen, en praat zo mogelijk met hen over hun tekening. Wat zien we op die tekening? Wat zegt dit over hun waardering van vluchtelingen en over hun wereldbeeld?

Aan jongeren kun je vragen naar hun beeld van vluchtelingen of hun ervaring met uit het buitenland afkomstige mensen, bijvoorbeeld medescholieren, of collega’s van de bijbaan. Vraag hun of ze ongemak ervaren of dat ze deze contacten juist leuk vinden.

Met jongeren kun je ook spreken over hoe ze verliezen verwerken, met tegenslagen omgaan, hoe zij besluiten nemen over hun toekomst. Denken ze na over Gods plan met hun leven? Hoe beoordelen ze falen en slagen, wat is succes in je leven, hoe denken ze dat je gelukkig wordt? In welke persoon uit het bijbelgedeelte herkennen ze zich, en waarom?

Geraadpleegd

D.L. Block, Ruth, Exegetical Commentary on the Old Testament, Zondervan

J. Goldingay, Joshua, Judges and Ruth for Everyone, Westminster John Knox Press

L.D. Hawk, Ruth, Apollos Old Testament Commentary, Inter-Varsity Press

L. Morris, Judges and Ruth, Tyndale Old Testament Commentaries, Inter-Varsity Press