Pinkstericoon

In deze rubriek licht Marleen Hengelaar een kunstwerk uit, dat raakt aan de actualiteit van het kerkelijk jaar. We zijn op weg naar het feest van Pinksteren op 8 en 9 juni. Al meer dan 500 jaar vertelt deze icoon het verhaal daarbij.

Hoewel deze Pinkstericoon over een buitengewoon opwindende gebeurtenis gaat, straalt hij één en al rust uit. Geen vuurtong, geen windvlaag en geen verbijsterde menigte te bekennen. De icoon is er dan ook niet op uit om het toenmalige gebeuren historisch correct weer te geven, maar om ons de betekenis ervan te laten zien. De kern van Pinksteren is volgens deze icoon: de komst van de heilige Geest in de kerk en via de kerk in de wereld.

Hoe brengt de icoon dit in beeld? Helemaal bovenin zien we een kleine halve cirkel, waaruit twaalf stralen komen. Deze lichtstralen dalen neer op de twaalf apostelen en verbeelden de neerdaling van de Geest. Het zijn de elf discipelen plus Paulus, rechts middenin gezeten tegenover de goudgemantelde Petrus. Historisch gezien was Paulus er niet bij, maar als belangrijke pijler van de verkondiging van het evangelie aan de volkeren neemt hij in de kring van de apostelen een vooraanstaande plaats in.

De twaalf apostelen staan samen voor de kerk. Ze zijn gezeten in een halve cirkel, die hun onderlinge eenheid verbeeldt. Deze halve cirkel is naar voren toe open, zodat de kijker plaats kan nemen in de kring van de kerk en de eenheid binnengetrokken wordt. De apostelen hebben een boekrol in hun ene hand, terwijl ze met hun andere hand een naar boven wijzend of ontvangend gebaar maken. Paulus met name houdt zijn rechterhand wijd open.

De ereplaats, de zetel van de leraar, is gereserveerd voor Christus

Christus en Kosmos

In het midden, tussen Petrus en Paulus in, bevindt zich een open plek. Het is de ereplaats, de zetel van de leraar, waaromheen de apostelen zich hebben geschaard. Deze is gereserveerd voor Christus, die – ook al is hij lichamelijk naar de hemel opgestegen – het onzichtbare, maar altijd aanwezige hoofd van de kerk is.

Aan de voeten van de apostelen ligt een derde halve cirkel, waaruit een koninklijke figuur naar buiten treedt. Dit symbolische personage is de Kosmos, die de volkeren, die in duisternis leven, verbeeldt. Het is een oude man, want hij vertegenwoordigt een vergankelijke wereld. Om hem heen is de zwartheid van zonde en dood. Hij houdt een doek met twaalf witte boekrollen op, die staan voor het onderwijs van de apostelen dat de wereld in zal gaan.

Iconen worden volgens het oosters-orthodoxe denken niet geschilderd, maar geschreven. Ze worden niet zozeer als kunst beschouwd, maar als weergave van de theologie of leer van de kerk. Hun inhoud ligt dan ook vast. Door de eeuwen heen bevatten Pinkstericonen steeds dezelfde elementen, ook nu nog. Ze brengen in beeld dat de heilige Geest de kerk bekrachtigt en bijstaat in het verspreiden van het licht van het evangelie tot in de verste uithoeken van de aarde. Met een kracht die niet te stuiten is, toen en nu.