Polderlandschap in de mist

Mag de mist neerdalen over het theologische landschap, opdat de hokjes en vakjes verdwijnen? En hoe doe je dat: helderheid wegpoetsen? Die vragen roeren theoloog Jirska van Hooijdonk. Ze zoekt betekenis in de wederzijdsheid van de ontmoeting met de tekst en verliest daarbij graag het overzicht.

Ik verlang ernaar dat het gaat misten in theologieland.

Ik woon in de polder in het rivierenland, waar het landschap is opgedeeld in weilanden. Wanneer je een foto maakt vanuit de lucht, dan is dit wat je ziet: een plat vlak, opgedeeld in hokjes en vakjes in verschillende kleuren groen, daartussen sloten, weteringen en vlieten, met verbindingswegen op de snijvlakken. Ga ik de deur uit, dan heb ik de keuze tussen twee vierkante wandelingen, eentje van vijf en eentje van acht kilometer, rechtsom of linksom. Het is mooi hier. Maar het is vooral adembenemend mooi wanneer het mist. Contouren zijn vaag, de einden en verten en horizonnen zijn opgelost, alle hokjes en vakjes zijn verdwenen. De wereld is zacht en klein. De dingen doemen zich voor mij op, plotseling is iets dichtbij. Ik ben opmerkzaam op wat onzichtbaar is. De wereld, die ik niet meer zie, kan álles zijn – en zomaar aan me verschijnen. Als het mist, dan dwaal ik liever dan dat ik wandel.

Ook het theologische landschap dat ik ken, is opgedeeld in hokjes en vakjes. Er bestaan zo’n vijftig tot tachtig verschillende kerkelijke stromingen in Nederland. We vertellen elkaar waar we bij horen, als houvast in het gesprek over kerk en geloof. In de theologie als vakgebied gaan de hokjes en vakjes over het systematiseren van kennis over God en de Bijbel. We delen met elkaar de namen van instituten en bekende theologen om elkaars positie te verkennen. En dat is allemaal logisch. Het is niet fijn wanneer mensen je glazig aankijken wanneer je iets vertelt over wie of wat jou heeft geïnspireerd. En het voelt gewoon goed om in het hokje of vakje te zijn waar de mensen enthousiast en herkennend knikken bij wat je zegt.

Maar eigenlijk is het ook gek dat we met elkaar een abstract en denkbeeldig landschap van hokjes en vakjes tot stand brengen en dat we er zoveel energie in steken om dat op orde te houden. Het voelt niet vrij. De Sloveense filosoof Slavoj Žižek maakt onderscheid tussen vrijdenken en het denken van deskundigen: ‘Free thinking is not expert thinking […] We need different questions. We need questions especially to question the questions themselves.’ (Slavoj Žižek: God in Pain: Inversions of Apocalypse. Conversation with Jack Miller, 2012).

Ik kan er niet goed aan wennen om in een geordend theologisch landschap te leven en werken. Wel besef ik dat het te maken heeft met hoe we de wereld ordenen in ons hoofd. Helemaal blanco denken kunnen we niet en moeten we ook niet willen. Volgens de Duitse filosoof Hans Georg Gadamer (1900-2002) is het onontkomelijk: we kunnen niet zonder voor-verstaan het gesprek in gaan of teksten lezen. Juist wat je al denkt, helpt je om de ander te begrijpen. Maar idealiter kom je verder dan daar waar je al was. Je kennis wordt verdiept; je gesprekspartner kleurt jouw leven en andersom. En dat geldt ook voor teksten: jij kleurt de wereld van de tekst net zo goed als dat de tekst jouw leven kleurt. Net als een goed gesprek moet ook lezen van twee kanten komen. Je kunt pas leren wanneer je zelf mee mag doen, ook als lezer. Dat maakt dat er nooit één juiste betekenis kan zijn.

Jij kleurt de wereld van de tekst net zo goed als dat de tekst jouw leven kleurt.

De ongeduldige vraag ‘Wat wil je nou eigenlijk zeggen?’ verbergt een behoefte bij de luisteraar om snel uit te komen bij wat deze al weet. Ik vind het fijn om een beetje aan te kloten in het gesprek. Wie weet komen we uit bij iets wat nog niet in een hokje of een vakje paste. Wie weet komen we samen iets op het spoor wat we nog niet kenden. Als iets dat opdoemt in de mist.

Zo vind ik het ook fijn om iets te horen of te lezen wat ik niet helemaal snap, omdat ik dan zelf nóg meer meedoe met het geven van betekenis. De boeken die ik las, hielpen me om ruimte te creëren, ze boden me gedachtegangen aan om te breken uit gedachtecirkels waar ik in vast was gedraaid. Of ze gaven woorden aan wat ik wel voelde, maar nog niet onder woorden kon brengen. Zo kan je ook mijn boek lezen. Niet om er iets van te moeten vinden, maar om er een tijdje mee op te wandelen. Niet om te checken waar ik als auteur ‘sta’ in het theologische landschap in jouw hoofd – of te zien of ik ergens vanaf gevallen ben. Maar als een gesprekspartner die een tijdje gedachten met jou deelt, of jou woorden geeft die je zelf nog niet hebt.

Naar wordt het wanneer hokjes en vakjes aanbrengen ook iets te maken heeft met ergens hoger of lager op de christelijke ladder staan. Begrijpen is systematiseren. Hoe meer structuur je kunt aanbrengen, hoe meer helderheid je kunt geven, hoe meer geschikt je bent om les te geven, te spreken en te schrijven. Wie wil promoveren, moet bereid zijn om enorm veel kennis op te doen van één deelgebied. En dan laten zien wat je weet, dat helpt je vooruit. Maar dan is het oppassen geblazen dat je anderen niet beoordeelt op het bevestigen van het systeem in jouw hoofd. Vind je dat iemand had moeten zeggen wat jij al dacht? Dan is er geen lerende beweging meer. Dan is er ergens een sloot uitgebaggerd.

Ik heb het enorm gezocht, die helderheid. Ik vond het heerlijk om te ontdekken en in kaart te brengen. En soms wat sloten te dempen, want overzicht krijgen is ook relativeren. En nu voelt het alsof ik het spel theologie, waar ik al die tijd zo in opgegaan ben, heb uitgespeeld. Ik ben een paar sporten op de sociale ladder naar boven opgeschoven, maar het overzicht hebben is niet zo fijn als het leek. Ik wil weer een beetje dwalen. Maar terug naar af kan ik niet. Een eerste naïviteit is verloren gegaan. Ik moest op zoek naar een tweede.

En nu voelt het alsof ik het spel theologie heb uitgespeeld.

Eenvoudig is het niet, de zoektocht om de mist terug te laten komen. Wat kan je doen als mens, als theoloog? Hoe poets je helderheid weg? Ik probeer het door stil te worden wanneer ik geen pasklare antwoorden wens, maar stilte valt zelden op als tegenstem. Ik probeer het door nee te zeggen tegen stelligheid, maar word juist daarin zelf stellig gevonden, want wie een ander voor misstappen wil behoeden, moet oppassen zelf niet tot misstappen verleid te worden (en kennelijk kan ik deze verleiding niet altijd weerstaan).

Er zijn een paar dingen die mij hebben geholpen om toch weer een beetje in de mist terug te kunnen keren. Eén daarvan was het loslaten van een alles-echt-gebeurd-geloof. Naast dat dit historisch gezien te veel haken en ogen heeft, maakt het loslaten van een alles-echt-gebeurd-geloof de Bijbel minder een massief werk waaruit ik moet kunnen opmaken of ik wel in het juiste hokje of vakje sta. De Bijbel bepaalt niet of ik in de hemel en de hel geloof en hoe ik daar in kom of juist uit kan blijven. De Bijbel bepaalt niet of ik van Israël moet houden en welk Israël dat dan zou zijn. De Bijbel bepaalt niet hoe geloof precies tot stand komt en of dat voor alle mensen hetzelfde werkt.

De Bijbel is voor mij meer een boek geworden dat mij meeneemt naar een mistig landschap waarin God plotseling op kan doemen. De verhalen zijn vaak numineus, dat wil zeggen dat je door het te lezen de indruk kan hebben onderdeel te zijn van iets groots en ontzagwekkends. Het is een boek dat gaat over God, die daarmee samenvalt, maar zich manifesteert op veel verschillende manieren, zonder dat ik kan vaststellen wat Hij precies heeft gedaan en gezegd, of kan vatten wie Hij is. In het landschap van hokjes en vakjes ben ik Hem kwijtgeraakt, in de mist vind ik Hem weer.

Illustratief is het verhaal over Elia op de Horeb (1 Koningen 19). De profeet Elia is – in de nasleep van zijn geweldige optreden op de Karmel – op de vlucht voor koningsvrouw Izebel en gaat bij Berseba onder een struik zitten wachten op de dood, omdat hij er genoeg van heeft. Hij wordt daar gevoed en bemoedigd door een engel en reist verder naar de Horeb, ‘de berg van God’. God richt zich in de nacht tot Elia en vraagt hem uit de grot te komen waar hij had overnacht. Daar komt God aan Elia voorbij. Niet in de grote windvlaag ‘die de bergen spleet en de rotsen aan stukken sloeg’, niet in de aardbeving die daarop volgde, niet in het vuur dat daarna uitbrak, maar in ‘het gefluister van een zachte bries’. Daarna komt het goed met Elia.

Ik ga er niet vanuit dat het verhaal echt is gebeurd zoals het verteld is. Het is uitermate literair en er komt veel symboliek in voor: de bremstruik, het brood en het water als de minimale middelen om te overleven; de veertig dagen van beproeving, de zevenduizend als getal van volheid en veelheid; storm, aardbeving en vuur als de klassieke symbolen van godsverschijning. Ik lees het verhaal dan ook niet als een verhaal dat uitsluitsel geeft over hoe God zich per definitie manifesteert. De logica ‘God is in de stilte, want dat staat in 1 Koningen 19’, is voor mij niet houdbaar.

Wel is het verhaal voor mij een grote bemoediging, omdat ik mij vaak slecht voel na een intens moment van exposure. Het verhaal vertelt mij hoe een godservaring onverwacht kan zijn en dat heil kan worden gevonden waar geen heil meer wordt verwacht. Juist de symboliek geeft openingen om de betekenis van het verhaal te kunnen pakken en het te kunnen lezen als moment, als moment dat zich kan herhalen op ándere manieren, in ándere contexten. Een moment dat zo maar op kan doemen in een klein mistig landschap, waar de hokjes en vakjes onzichtbaar zijn en niemand gelijk kan hebben over de juiste hermeneutiek of de juiste betekenis.

Juist de symboliek geeft openingen om de betekenis van het verhaal te kunnen pakken.

Daar hoort ook bij dat ik de Bijbel niet meer lees als een boek dat één groot verhaal vertelt. Dat maakt in één keer een aantal hokjes en vakjes overbodig: heilsgeschiedenis, imago dei, koninkrijkstheologie… ‘De mens heeft behoefte aan grote verhalen’, stelde David Boogerd in zijn gesprek in De Ongelooflijke Podcast met historicus Maarten van Rossum op 7 juni 2026. ‘Nee’, zei Van Rossum, ‘de mens heeft een immense behoefte aan betekenisgeving, aan het idee dat er een reden is dat we hier zijn […]’. Ik vind het niet erg om in de mist het overzicht over de geschiedenis te verliezen. Ook omdat ‘het grote verhaal van de Bijbel’ geen historische, maar een theologische constructie is – en dan ook nog verschillende versies kent. Ik vind het wel fijn om in de Bijbel verhalen te lezen over dat het ooit goed was en dat het ooit goed zal komen. Ik kan daar hoop uit putten zonder het overzicht over de geschiedenis te hebben.

‘We’re all innocent children, as soon as it snows’, zingt de band Over the Rhine (First Snowfall, Blood Oranges in the Snow, 2014). Misschien geldt dit niet alleen voor sneeuw, maar ook voor mist in het polderlandschap. Zodra de wereld kleiner wordt – en de hokjes en vakjes verdwenen zijn – lijken wij mensenkinderen ons meer los te maken van oordeel en lijken wij ook meer elkaars gelijken te zijn. En als onschuldige kinderen meer ontvankelijk voor de magie in de ontmoeting met de wereld. Opnieuw naïef.

Jirska van Hooijdonk is docent Bijbelwetenschappen, Hermeneutiek, Exegese en Ethiek binnen het hoger onderwijs en werkt daarnaast als systemisch teamcoach. Onlangs publiceerde ze haar boek Is de Bijbel echt gebeurd?.

Bestel Is de Bijbel echt gebeurd? bij onze partner Boekenwereld

In Is de Bijbel echt gebeurd? laat theoloog en historica Jirska van Hooijdonk zien dat de Bijbel niet bedoeld is om volledig letterlijk te nemen. De verhalen en mythes die we erin vinden laten zien dat de bijbelse werkelijkheid veel meer lagen kent dan alleen de historische. God wordt daarin vooral verbeeld en als verhaal verteld. Jirska van Hooijdonk laat vervolgens zien hoe je ook ná een alles-echt-gebeurd-geloof aangehaakt kan blijven bij deze werkelijkheid. Een intrigerend boek dat uitnodigt om ruimte te maken voor de historische wetenschap en voor de geloofservaring in het hier-en-nu.

Bestel Is de Bijbel echt gebeurd?

Lees ook dit artikel van Jirska van Hooijdonk