Second opinion over Medische verrassingen in de Bijbel

Stierf Nabal aan een hartaanval, had Mefiboseth een dwarsleasie en leed Jakob aan een heupluxatie? Tijd voor een second opinion. Gepensioneerd huisarts Lukas de Groote en oudtestamenticus Klaas Spronk lezen het boek Medische verrassingen van Alie Hoek-van Kooten. Op basis van medische en exegetische kennis komen zij soms tot andere diagnoses.  

Al zo’n twintig jaar geeft ze als arts lezingen over ziekte en gezondheid in de Bijbel. Nu Alie Hoek-van Kooten met pensioen is, heeft ze de tijd gevonden om een en ander op papier te zetten. Het heeft een goed leesbaar boek opgeleverd waarin ze in veertig korte hoofdstukken door Oude en Nieuwe Testament heen loopt en stil staat bij verhalen waar zij vanuit haar deskundigheid iets over te zeggen heeft. Daarbij kijkt ze niet alleen door de bril van een medicus, maar ook met de ogen van een gelovige lezer met groot respect voor de Bijbel. Ze citeert uit de Herziene Statenvertaling, maar geeft soms ook de voorkeur aan de Statenvertaling.  

Behalve de in de titel aangekondigde ‘medische verrassingen’ biedt de schrijfster ons veel nuttige algemene informatie over de in de verhalen genoemde ziektes en over de al dan niet gewenste omgang met zieke mensen. Waar mogelijk stelt ze op basis van de genoemde feiten een diagnose, waarbij ze zich als een goede arts hoedt voor speculatie. Ze stelt daarbij duidelijk haar grens als het gaat om wonderen. Die laten zich niet verklaren.

Ze schetst een positief beeld van de manier waarop in de Bijbel over ziekte en gezondheid wordt gesproken. Met name de reinheidswetten hebben veel goed gedaan. Aan de andere kant moet ze ook toegeven dat de Bijbel in medisch opzicht in bepaalde zaken achterhaald is. Dat betreft met name het feit dat in bijbelse tijden veel ziekten werden toegeschreven aan de kwade invloed van dodengeesten of demonen. De schrijfster doet haar best duidelijk te maken dat, anders dan in de Bijbel wordt gesuggereerd, psychiatrische aandoeningen of moeilijk te verklaren lichamelijke ziektes niet opgevat moeten worden als het werk van demonen. Toch wil ze niet ontkennen dat we toen en nu wel degelijk te maken kunnen hebben met de invloed van demonen.

Second opinion van Lukas de Groote

Ik was benieuwd hoe Lukas de Groote beoordeelt wat Alie Hoek-van Kooten schrijft. Ze haalt zijn boek Stethoscoop op Genesis (2010) aan (op blz. 51, waarbij zijn naam foutief als ‘Lucas’ wordt gespeld). Ook hij is een gepensioneerd arts. Daarnaast houdt hij zich al lang bezig met de Hebreeuwse Bijbel. Op theologie.nl zijn enkele van zijn artikelen te vinden. Nog veel meer werk van zijn hand staat op de website van de Stichting Joods-Christelijke Dialoog. Daar is ook het genoemde boek te downloaden. De komende tijd zullen er nog meer van zijn artikelen worden gepubliceerd op theologie.nl.

Hij stelt om te beginnen dat het goed is dat iemand met een medische achtergrond haar visie geeft over medische zaken die in de Bijbel beschreven worden, maar legt direct wel de vinger bij een gevoelig punt. Soms wordt er iets gelezen in de tekst wat er niet in staat. Zo gebruikt de schrijfster in het hoofdstuk over Adam en Eva de term ‘zondeval’. Dit begrip is echter door Paulus geïntroduceerd, maar in het Oude Testament is daar helemaal geen sprake van. Het begrip ‘zonde’ wordt pas in Genesis 4 voor het eerst gebruikt als Kaïn op het punt staat zijn broer te doden. Ook over sommige vertalingen kan men twisten. Dat de vrouw uit een rib van de man gevormd zou zijn, is volgens De Groote een foutieve vertaling. Het woord ‘tsela’, dat met ‘rib’ vertaald wordt, betekent alleen ‘zijde’. In het tweede scheppingsverhaal in Genesis 2 wordt de mens in twee helften gesplitst, en de vrouw wordt niet gevormd uit een klein onderdeel van de man.

Dat de besnijdenis van jongetjes geen nadelen met zich meebrengt, zoals Hoek-van Kooten zegt, valt te betwijfelen. In Medisch Contact, het weekblad dat iedere arts in Nederland leest, is uitvoerig gediscussieerd over dit onderwerp en worden ook bezwaren ingebracht tegen dit gebruik, zeker als het minderjarigen betreft.

Het lijkt erop dat de schrijfster sommige onderwerpen, die wel degelijk met lichamelijkheid te maken hebben, liever vermijdt. Over het gezin van Laban en de door De Groote in zijn boek genoemde mogelijke incest met diens jongste dochter in Genesis 29 schrijft ze bijvoorbeeld niets. De aanranding van Dina in Genesis 34 en het aanbieden van haar aan de andere mannen van Sichem wordt ook niet genoemd, terwijl dit ongetwijfeld gevolgen voor haar gezondheid heeft gehad.

De Groote kan weer wel instemmen met het inzicht dat in Genesis 35 sprake is van een stuitbevalling, omdat de vroedvrouw vóór de geboorte van het kind al ziet dat het een jongetje is. Bij de verwijzing naar de ‘baarstoel’ in Exodus 1:16 vraagt hij zich wel af of de daarvoor in het Hebreeuws gebruikte  term ‘twee stenen’ inderdaad verwijst naar een baarstoel die uit twee stenen bestaat of dat hiermee de twee testikels van een jongetje bedoeld zijn. Op basis van die laatst genoemde opvatting vertaalt de NBV hier: ‘let dan goed op het geslacht van het kind’ (HSV: ‘let op de stenen baarstoel’).

De schrijfster gaat bij de bespreking van het verhaal van de worsteling van Jakob met een onbekende (Genesis 31) vrij uitvoerig in op de aandoening die ‘heupluxatie’ genoemd wordt. Daarbij wordt de heupkop uit de heupkom verplaatst. Zij legt uit dat Jakob een subluxatie (gedeeltelijke ontwrichting) van de heup moet hebben gehad. Volgens De Groote gaat het hier echter om de beschrijving van een anatomische afwijking en om symbooltaal. Zijn afwijkende mening komt in het boek niet ter sprake.

Zij legt uit dat Jakob een subluxatie (gedeeltelijke ontwrichting) van de heup moet hebben gehad

Wel delen zij de opvatting dat er in 1 Samuel 14 sprake is geweest van zogenaamde ‘hongerklop’. Ook dat de reus Goliat aan acromegalie (een tumor in het hersenaanhangsel) leed is hij met haar eens. Zoals gebruikelijk gaat ze er verder vanuit dat Davids steentje in Goliats voorhoofd drong. In navolging van Jan Fokkelman is De Groote van mening dat niet het voorhoofd, maar de opening in het harnas tussen de scheenplaat en dijbeenplaat het mikpunt van het (ronde!) steentje was. Doordat Goliat zijn knie niet meer kon buigen viel hij voorover.

In 1 Samuel 25 wordt de dood van Nabal beschreven. Dat daar geen sprake is van een hartaanval zijn beide artsen het met elkaar eens, maar dat het om een hersenbloeding gaat niet. De schrijfster voert aan als argument dat door gebruik van alcohol het bloed dunner wordt. Volgens De Groote is dit echter absoluut niet waar. Wel wordt de bloedstolling enigszins belemmerd, wat zich uit in een langere bloedingstijd bij een verwonding. Maar in dit verhaal wordt niet van een verwonding gesproken. Verder beweert zij dat schrik een verhoogde bloeddruk kan geven. Ook neemt zij aan dat Nabal al leed aan een – tot dusver onbekende – zwakke plek in een hersenbloedvat (een aneurisma). Deze zou op dat moment gebarsten zijn, maar dat zijn allemaal veronderstellingen waar we in de tekst niets over te weten komen.

In veel gevallen kan De Groote instemmen met de gestelde diagnose. Dat Mefiboseth als kind een dwarslaesie opliep (zie 2 Samuel 4:4), waardoor hij niet meer kon lopen, komt overeen met wat geschreven is. Dat koning Asa in 1 Koningen 15 aan ouderdomsdiabetes leed is een aardige gedachte, maar vindt in de tekst verder geen steun. In 1 Koningen 17 is sprake van een benauwd kind, en inderdaad kan dit kind aan astma geleden hebben. In 2 Koningen 4 gaat het over een ander kind dat plotseling ziek wordt en over zijn hoofd klaagt. De schrijfster ontzenuwt terecht de gedachte dat hier sprake zou zijn van een zonnesteek. Een hersenbloeding (subarachnoïdale bloeding) lijkt waarschijnlijker. Ook dat Saul leed aan een manische-depressie is aannemelijk.

Dat in 1 Koningen 13 koning Jerobeam aan een conversiestoornis leed is dan wel weer twijfelachtig. Als de koning zijn arm uitsteekt kan hij hem niet meer naar zijn lichaam terugbrengen. Het lijkt De Groote typisch een geval van een partiële humerusluxatie. Hierbij hevelt men door een plotselinge beweging de kop van de bovenarm uit de okselholte. Door ‘hevelen’ kan men de kop van de bovenarm weer terugbrengen in de kom. Bij de koning komt de arm weer op zijn goede plak te zitten.

Tot zover de collegiale opmerkingen van oud-huisarts en amateur-oudtestamenticus Lukas de Groote. Wat betreft het nieuwtestamentische deel van het boek, dat ongeveer tweevijfde deel van het boek beslaat wil hij alleen kwijt dat hij kan instemmen met de aan Bob Smalhout ontleende beschrijving van het vreselijke lijden van een gekruisigde. Overigens is niet duidelijk wat de schrijfster hiernaast allemaal ontleend heeft aan de studies die zij in de ‘Verantwoording’ aan het slot noemt.

Medische wijsheid

Als exegeet kan ik constateren dat de medische informatie inderdaad bijdraagt aan een beter begrip van de betreffende teksten. Het aantal aangekondigde ‘medische verrassingen’ viel me echter een beetje tegen. Verrassend vond ik vooral de (overigens door De Groote wel weer betwijfelde) analyse van de ziekte van koning Asa. Leuk is ook hoe zij vooral met collega-arts Lukas in gesprek gaat en vaststelt dat hij als een goede arts let op de details, zoals het duidelijk aangeven van de linker- dan wel rechterkant. Intrigerend zijn de geuite vermoedens over de oorzaak van de diepe slaap van Eutychus (Handelingen 20; koolmonoxide?) en over Paulus’ ‘doorn in het vlees’ (2 Korinthe 12:7; een oogaandoening?). In veel gevallen blijft de bespreking van de tekst beperkt tot een op zich goede navertelling van het verhaal.

Verrassend vond ik vooral de analyse van de ziekte van koning Asa

Soms veroorlooft de schrijfster zich interpretaties die niet zozeer lijken te zijn ingegeven door een objectieve medische kijk als wel door de neiging van de gelovige lezer om wat scherpe randjes van moeilijk te accepteren Bijbelteksten te halen. Een duidelijk voorbeeld daarvan is haar suggestie (op blz. 23) voor een mogelijke reden voor het gebod om alle Kanaänieten in het beloofde land uit te roeien. Dat zou te maken hebben met het liederlijke gedrag van de Kanaänieten, waardoor velen van hen besmet zouden zijn met een geslachtziekte. Door hen uit te roeien kon vermenging en dus ook besmetting worden voorkomen. Sowieso schetst de schrijfster een wel heel erg negatief beeld van de andere volken in het oude Nabije Oosten waarbij de Israëlieten heel positief zouden afsteken.  

We kunnen concluderen dat Alie Hoek-van Kooten een boeiend boek heeft geschreven, vol medische wijsheid en ook met de nodige levenswijsheid. Ze helpt daarmee de lezers om veel Bijbelteksten beter te begrijpen en daar ook in de eigen omgang met ziekte en met zieke mensen hun voordeel mee te doen. Wel is het raadzaam om te bedenken dat haar gelovige vooroordeel soms haar medische kijk beïnvloedt. Maar ja, wie leest de Bijbel zonder vooroordeel? 

Klaas Spronk is emeritus hoogleraar Oude Testament aan de Protestantse Theologische Universiteit (PthU) en redactievoorzitter van theologie.nl/bijbel.

Bestel Medische verrassingen in de Bijbel bij onze partner Boekenwereld

Bestel Medische verrassingen in de Bijbel

Medische verrassingen in de Bijbel van Alie Hoek-van Kooten biedt een nieuwe kennismaking met ziekte en gezondheid in de Bijbel. In de Bijbel staat verrassend veel informatie over gezondheid en ziekte, vanuit het oude testament komen veel regels naar voren om ziekte en de verdere verspreiding van ziekte te voorkomen. Veel van deze regels zijn nog steeds actueel en in dit boek wordt er uitgelegd waar deze regels vandaan komen en hoe deze in de moderne wetenschap worden toegepast. Van oud-testamentische narcose tot het nut van de reinheidswetten, de auteur loopt de bekende en minder bekende medische gebeurtenissen in de Bijbel langs. Daarnaast geeft Alie Hoek-van Kooten ook aandacht aan de manier waarop mensen in de bijbelse tijden met ziekte omgingen en welke rol hun geloof daarin speelde. Een nieuwe invalshoek op bekende materie, toegankelijk en verrassend.