Sta op, wees niet bang

Jezus kwam dichterbij, raakte hen aan en zei: ‘Sta op, jullie hoeven niet bang te zijn.’ (Matteüs 17:7)

Schriftlezing: Matteüs 17:1-9

Liturgisch kader

Vroeger was de Veertigdagentijd de tijd waarop doopleerlingen zich voorbereidden op het doopsel. Daarom klinken in deze tijd de dragende verhalen uit het Christendom, als ‘toppers’ die je leven richting en ruimte geven. De ‘verheerlijking op de berg’ is een van die kernverhalen die ons worden aangereikt als basis voor ons geloof. Vandaag komen wet, profeten, Jezus en ‘gewone mensen’ bij elkaar. Even is daar een ervaring van verbinding, die zo diep gaat dat Petrus hem wel voor altijd zou willen vasthouden. Maar topmomenten zijn er doorgaans alleen maar even.

Deze zondag mag ook zo’n moment zijn, midden in het dagelijks bestaan. De liturgie kan ervaringen kennen van heiligheid, verbinding en verwondering. Zeker wanneer moeiten er mogen zijn, naast ervaringen van verwondering in muziek, taal en gebaar. Dan kun je met elkaar de vreugde vieren die God in Zijn Zoon vindt. Religieuze topervaringen duren maar even, maar geven troost en goede moed voor een mensenleven, of toch minstens voor de nieuwe week. Zodat ieder mens weet: je hoeft niet bang te zijn. Zodat ieder mens op kan staan.

Uitleg

Matteüs schrijft veel over ‘bergervaringen’. De verzoeking (Mat. 4), de Bergrede (Mat. 5), de plaats om te bidden na het delen van 5 broden en 2 vissen (Mat. 14), de genezingen en uitdeling voor de 4000 (Mat. 15) en uiteraard het laatste gesprek tussen Jezus en zijn leerlingen (Mat. 24). En dus de lezing van vandaag, een bijzondere ontmoeting op een berg. Die vindt plaats aan het begin van Jezus’ lijdensweg, midden in de moeilijkheden van het dagelijks bestaan. Na dit verhaal lezen we hoe de vader van een maanzieke zoon wanhopig naar Jezus roept om hulp (Mat. 17:14vv). Het leven ís niet eenvoudig, loopt niet altijd perfect of van een leien dakje. Toch zijn er altijd óók die geloofservaringen, die momenten ‘dicht bij God’.

Een aantal opmerkingen hierbij:

Richting

We lezen hoe een stralende Jezus wordt omgeven door Mozes en Elia. Hun aanwezigheid verwijst naar de Tora en de Profeten, richting gevers voor wie de weg soms kwijt is, in het dagelijks bestaan.

Vreugde

En er klinkt een stem uit een wolk, de Eeuwige zelf, verborgen, maar hoorbaar. Die wijst Jezus aan als de geliefde zoon, in wie Hij vreugde vindt. Vreugde! Of, meer letterlijk vertaald ‘van wie ik ben gaan houden’ (en hoi eudokèsa). Bij God is er een diepe vreugde, liefde; voor Jezus. Wie naar Hem luistert, ontdekt die liefdevolle vreugde ook.

Doop

De woorden klonken ook bij de doop van de Heer (Mat 3:17). Een duif daalt af, als Jezus ‘koppie onder’ gaat. Hier klinken de woorden ook weer, terwijl Jezus aan zijn weg van ondergang begint. Niet als garantie voor succes, maar als teken en zegel van Gods aanwezigheid.

Offer

De woorden doen ook denken aan Genesis 22, waar Abraham te horen krijgt: ‘Neem je zoon, je enige, die je lief hebt’. Zoals Abraham zijn dierbare zoon moest offeren, zo offert God nu Zijn zoon. Abraham werd tegengehouden. Het offer hoefde niet gebracht te worden. Wie zal de beulen van Jezus tegen houden? Wie zal voorkomen dat deze zoon geofferd wordt?

Lijdende God

Als Jezus de berg afdaalt, ontmoet hij een vader die roept: ‘Heer, ontferm U over mijn zoon’ (Mat. 17:15). Het is alsof Gods roep wordt geëchood: Ontferm u over mijn zoon, mensen, voorkom dit offer. God lijdt mee met mensen die koppie onder (dreigen te) gaan. En tegelijk wordt ook duidelijk waar die liefdevolle vreugde toe lijdt.

Angst

Heiligheid, goddelijke verschijningen roepen telkens (ook) angst op (mysterium tremendum et fascinans – R. Otto).

Dagelijks leven

Petrus hoeft geen tent op te zetten. Zoveel heiligheid, daar kun je niet in wonen. Het dagelijks leven moet geleefd worden.

Aanwijzingen voor de prediking

Actualiteit

We leven graag op de toppen van ons bestaan. Je lichaam onderhouden, carrière maken, successen delen en vooral niet hulpbehoevend of afhankelijk worden. Die druk en verwachtingen leiden veelal tot angst en onzekerheid, mentale problemen.

Voor je het weet klinkt de lezing van vandaag ook als zo’n onhaalbare opdracht: Zorg dat je zo’n ervaring krijgt! Wie de meeste ervaringen heeft, is de beste gelovige, wie het niet of anders ervaart, faalt. Dat is dus níet wat deze lezing beoogt, maar mensen verstaan jouw woorden heel makkelijk wel zo. Wees daar alert op, ook in je gebeden.

Heilig in het alledaagse

De heilige topervaring is uitzonderlijk en daarom soms beangstigend. Maar ook het dagelijks leven kan beangstigend zijn. Jezus zegt: ‘wees niet bang’. Omdat Hij niet alleen heilig is, maar ook nabij in het dagelijks leven en lijden. De ontmoeting vindt plaats aan het begin van Jezus’ lijdensweg.

Bezinnen

Jezus vlucht niet weg voor het lijden, ontkent het ook niet. Hij neemt wél de tijd om zich te bezinnen.

Hij verbindt zich met de traditie die Hem draagt: de normen en waarden (wetten) die Hem richting geven, de toekomst die Hij werkelijkheid wil laten zijn (profeten). Wat God tegen Jezus zegt, mag ieder mens ervaren als basis: je bent goed, hoe je ook presteert, hoe je leven er ook uitziet. Gods liefde is onvoorwaardelijk.

Het kan beangstigend zijn om dicht bij die bron te zijn. Om te voelen wat er werkelijk toe doet. We zijn het niet gewend. Leven makkelijk overal langs- en overheen. Wat maakt dat je het niet (genoeg) doet? Dat kunnen praktische zaken (een volle agenda) zijn, maar ook angst om te falen en te hoge verwachtingen van zo’n moment.

Leven zonder angst

Neem de tijd om te herbronnen, maar je moet ook weer verder. Je tent moet je er niet opslaan, maar opstaan. Het dagelijks leven moet geleefd worden. Matteüs gaat ervanuit dat mensen bang zijn. Dat is normaal. Maar wie weet waar ze vandaan komt, welke wetten haar sturen, welke toekomst voor haar ligt, wie weet dat ze door God geliefd is, hoeft niet bang te zijn. Die kan het leven aan.

En wie wél bang is? Die faalt niet, die is gewoon een mens onderweg.

De kerk

Petrus is degene op wie God Zijn kerk zal bouwen. Hij mag zijn tent niet opslaan in de heiligheid. De kerk, de liturgie, zijn dan ook geen plaatsen om te wonen. Ze geven je een basis om vrij van angst op te kunnen staan en het leven aan te gaan. Zo kun je kerk zijn middenin het (lijden van het) dagelijks bestaan.

Ideeën voor kinderen en jongeren

Vraag niet naar de angsten van kinderen, maar laat eventueel een imaginair figuur vertellen over zijn of haar angsten. Bijvoorbeeld een angst voor het donker, die letterlijk en figuurlijk gehoord kan worden.

Neem een klein nachtlampje mee en vertel hoe dat niet de hele donkere kamer verlicht (dan zou je niet meer kunnen slapen), maar dat het je wel laat zien dat het licht er nog is.

De ontmoeting op de berg lijkt op een nachtlampje. Het zorgt ervoor dat mensen niet meer bang hoeven te zijn. Zelfs niet als hun leven donker is. De kinderen en jongeren kunnen tijdens de dienst proberen te horen wat de ingrediënten zijn om niet meer bang te zijn (zie: Bezinnen). Die mogen ze onthouden, tekenen, opschrijven. Aan het eind van de preek mogen zij de volwassenen dan vertellen wat ze hebben gehoord. En beloof ze: als zij het niet goed weten, dan vraag je het aan de volwassenen.

Dit geeft jou een mooie feedback op je verkondiging en het helpt alle mensen om te onthouden waar het over ging. Misschien moet je dus zelf ook nog wat aanvullen, maar voorkom dat je je preek gaat herhalen! Overigens: soms horen mensen andere dingen dan jij dacht te zeggen. Dat kan ook een verrijkende toevoeging zijn aan jouw woorden. Het is een interactief en niet volledig te sturen onderdeel in de dienst. Maar ook voor voorgangers geldt: je hoeft niet bang te zijn.

Liedsuggesties

Er zijn veel liederen die gaan over donker en licht, vertrouwen en bergen. Zoek een balans tussen algemenere liederen en liederen die bij de veertigdagen-/vastentijd horen.

Een passend luisterlied, dat ook goed aansluit bij het kinderenmoment, is ‘Die donker’ van Stellenbosch University Choir. Er zijn verschillende geluidsfragmenten en filmpjes beschikbaar. Zorg in ieder geval dat de tekst in beeld beschikbaar is. Een vertaling is dan niet per se nodig.

Geraadpleegde literatuur

Drewermann, E. (1994). Das Matthäus-Evangelium (Tl. 2, Mt 8,1–20,19). Patmos.

Luz, U. (2008). Das Evangelium nach Matthäus: Mt 8–17 (Evangelisch-Katholischer Kommentar zum Neuen Testament, Bd. I/2). Neukirchener Verlag.

Osborne, G. R. (2010). Matthew: A paragraph-by-paragraph exegetical evangelical commentary (Baker Exegetical Commentary on the New Testament). Baker Academic.

Van Veldhuizen, P. (2009). Verzet geen bergen: Over verwoestend geloof en heilzame aarzeling. Meinema.