Verbonden door een nieuw verhaal

In het boek van predikant Joost Röselaers en psychiater Esther van Fenema signaleerden de geïnterviewden een verontrustende leegte. Welke begrippen kunnen helpen om die leegte te vullen en elkaar weer een gedeeld verhaal te vertellen?

Wie zijn die mensen?’ vroeg Sigrid Kaag zich af toen Baudet-stemmers ter sprake kwamen. En eerlijk gezegd vroeg ik mij dat ook af, een dag na de grote overwinning van het radicaal rechtse blok.

De verbazing alleen zal ons echter niet verder helpen. Want kennen wij elkaar? Spreken wij dezelfde taal? En vooral: wat verbindt ons met elkaar? Met Esther van Fenema schreef ik in 2023 De leegte voorbij. Op zoek naar een verhaal dat ons verbindt. Het boek is een vervolg op haar boek Het verlaten individu. Waarom voelen wij ons zo leeg? van een jaar eerder. Psychiater Van Fenema stelt daarin een scherpe diagnose van onze tijd en in ons boek gaan we daar verder op in en komen we met mogelijke oplossingen – voorbij de leegte.

Het failliet van het neoliberalisme wordt door alle politieke partijen onderkend

Het neoliberale verhaal

Allereerst: de diagnose. De afgelopen decennia is Nederland in buitengewoon rap tempo geseculariseerd. Dat heeft ons vaak bevrijd van een dikwijls onderdrukkend paternalisme. We hebben meer dan ooit de ruimte om te worden wie wij zelf willen zijn. Dat is een groot goed en iets om te koesteren!

Maar vrijheid is niet een doel op zich. Sterker, het begint bij vrijheid. In alle pogingen om ons te bevrijden is de vraag niet gesteld: vrij zijn, waartoe? Het liberale verhaal, dat ons een ongekende vrijheid heeft geschonken, is verworden tot een neoliberaal verhaal. Een puur kapitalistisch verhaal waarin consumentisme de waarde van ons leven bepaalt. Je bent wat je hebt.

Er is een sterk maakbaarheidsgeloof aan verbonden. Je hebt alle vrijheid gekregen om succesvol te worden. En als dat niet lukt, dan heb je dat aan jezelf te danken. Dit neoliberale verhaal is verwoestend voor mens en natuur. Dat is geen verhaal dat toekomst heeft. Het zorgt voor een grote leegte.

Het failliet van het neoliberale verhaal wordt ondertussen door alle politieke partijen onderkend. Zelfs de VVD neemt er afscheid van. Het stelt ons de dringende vraag: wat nu? Want zonder gedeeld verhaal kunnen wij niet leven. Dan blijft die ander iemand die wij niet verstaan, iemand die we niet willen en kunnen kennen. Als er geen samenhang, structuur en ordening bestaan in de samenleving, dan lopen we het risico op desintegratie of ontbinding.

De psychiater en de predikant voerden zeventien gesprekken over een nieuw verhaal dat ons met elkaar verbindt. Voorbij de leegte. De psychiater en de predikant gingen samen op pad. Dat bleek een goede combinatie te zijn. Het gaat ten diepste om existentiële en spirituele vraagstukken en dat zijn van oudsher de expertises van psychiater en predikant.

Voorbij zelfoptimalisatie

Het is opvallend dat alle geïnterviewden in ons boek een vorm van leegte signaleren die tot persoonlijke bezorgdheid leidt. Van jong tot oud, van links naar rechts, progressief en conservatief, de verregaande ontmenselijking die samenhangt met deze leegte verontrust. Het individu van nu leeft vanuit een ideaal waarbij zelfontplooiing en succesvol zijn de enige dingen zijn die tellen. Zelfoptimalisatie wordt daarmee het hoogste streven. Hoe verder?

Wij hebben geen verhaal te bieden dat als een nieuw gedeeld verhaal kan gaan fungeren. Het is aan de samenleving, en met name aan onze politici, om daarin het voortouw te nemen. Maar we hoeven niet bij nul te beginnen. We hebben in onze gesprekken een aantal stenen gevonden waar we het nieuwe verhaal op kunnen bouwen. Bouwstenen die als fundament dienen.

Vier woorden

Deze stenen zijn onze vier T’s: traditie, transcendentie, toekomstperspectief en tempels.

• Traditie. Het verleden is een belangrijk ankerpunt waarin kernwaarden besloten liggen die we graag zouden herijken voor gebruik in het hier en nu. Denk aan onze religieuze tradities, het humanisme, de verlichting en (positieve) verhalen uit ons verleden. In het verleden ligt een schat aan doorleefde kennis die we met elkaar weer mogen opgraven.
• Transcendentie. Een mens kan niet leven zonder het besef onderdeel uit te maken van een groter geheel. Dat kun je op verschillende wijzen ervaren. Dat kan hoogverheven zijn maar juist ook alledaags. Het transcendente overstijgt, disciplineert en verenigt, en staat in scherp contrast met het zelfgerichte. Het biedt de morele voorwaarden voor belangrijke gemeenschapsparameters zoals solidariteit, bescherming en het vermogen jezelf op te offeren voor het collectief.
  Alleen het transcendente lijkt in staat om te inspireren tot het ontwikkelen van ordenende en heilzame structuren in een willekeurige en chaotische verzameling individuen. Iets wat ons overstijgt kan bijdragen aan het vermogen om te verenigen en genereert, als het goed is, groepsdeugden zoals eerlijkheid, naastenliefde, tolerantie en solidariteit.
• Toekomstperspectief. Onze toekomst ten slotte als een ongewis ankerpunt. We delen onmiskenbaar hetzelfde doel, namelijk de aarde behouden voor onze kinderen, maar de weg daarnaartoe kent nog onvoldoende gemeenschappelijkheid. We hebben voorbeelden, voortrekkers en visionairs nodig die ons liefdevol en met mildheid en mededogen de weg wijzen.
• Tempels. Er zijn ruimtes in het publieke domein nodig waar verhalen gedeeld worden, over waarden gesproken wordt, we elkaar vooral ontmoeten en een hand op elkaars schouder kunnen leggen. Vanuit alle achtergronden, waardoor we samen aan nieuwe verhalen kunnen bouwen. Tempels in het hart van de samenleving. Door de ontkerkelijking is er letterlijk een leegte ontstaan die gevuld dient te worden in het hart van de samenleving.

Verbinden

Op deze bouwstenen zal het nieuwe verhaal gebouwd worden. Het zal een verhaal zijn dat meer dan ooit rekening dient te houden met onze omgang met de natuur.

Veel van de mensen die wij spraken, zien een nieuw verhaal ontstaan rond de zorg om de aarde. Ook dat verhaal zal meer dan nu gebeurt aan de vier T’s verbonden moeten worden, wil het echt een gedeeld en verankerd verhaal worden.

Ruimtes waar verhalen gedeeld worden en over waarden gesproken wordt

We hebben te lang en te veel geleden onder visieloze politiek en kortetermijndenken. Het heeft onszelf en de natuur grote schade berokkend. We doen onszelf en de menselijke mogelijkheden er tekort mee. We zijn elkaar de afgelopen decennia letterlijk uit het oog verloren.

Het is nodig om weer naar elkaar te luisteren, onze oren open te zetten. Wanneer we elkaar niet meer spreken, zien we niet meer dat we met elkaar verbonden zijn door tradities, tempels, transcendentie en het toekomstperspectief. Een kwestie van onze verbeelding gebruiken en elkaar weer wakker kussen.

Esther van Fenema, Joost Röselaers, De leegte voorbij. Op zoek naar een verhaal dat ons verbindt. Uitgeverij Prometheus, Amsterdam 2023.