Zielenpijn transformeren; het harde spirituele werk

Dennis J. Coenraad is beeldhouwer en schept bronzen koppen uit klei. Hester Smits sprak hem over schepping en geloof.

Hij komt op mij aflopen, lang, Indisch en jongensachtig, met een handdoek over zijn schouder. Hij heeft net gezwommen in het water voor zijn statige huis in Bunnik: Nieuw-Amelisweerd. Met groengrijze ogen kijkt hij mij aan door een klein brilletje. Vriendelijk en nieuwsgierig. Later moeten we lachen over het feit dat hij zo snel ja zei tegen dit interview. Hij was blij dat hij deze keer eens niet zelf hoefde te schrijven. Zijn energie is niet optimaal nadat hij een half jaar op bed lag met long-covid. En toch was dat niet de moeilijkste periode uit zijn leven: ‘Het schrap zetten tegen pijn doet meer pijn.’

We raken al snel aan de praat over zijn zielenpijn. Hij voelt het letterlijk in zijn lijf: ‘De pijn van mijn ouders die uit Nederlands-Indië kwamen en hier in Nederland weer onderaan de ladder moesten beginnen. In mijn puberteit, van mijn twaalfde tot mijn twintigste jaar, sloot mijn vader mij op in mijn kamer om te
studeren. Hij wilde trots zijn op ons als kinderen.’ Coenraad begint opeens hard te lachen: ‘En dan heb je mij als zoon. Expressief. En homo. Maar ik heb begrepen dat zijn gedrag het patroon was van alle Nederlands-Indische vaders.’

Vader

Coenraad: ‘Ik heb jarenlang beroemde mannen gebeeldhouwd. Ook om aan hem te laten zien wat ik kon en wie ik was. Maar opeens kon ik het niet meer, dat beeldhouwen. Van de ene op de andere dag. Toen ben ik in het verleden gedoken van mijn pa. Het was zoals het offer van Isaak, een noodzaak om samen verder te gaan.’ Coenraad vertelt hoe hij later, toen zijn vader in een verpleeghuis zat, heeft geprobeerd om ook van hem een bronzen kop te maken. Maar dat lukte niet. Coenraad: ‘Ik had het gevoel dat ik hem binnenstebuiten keerde. Mocht ik mijn vader zo laten zien? Met alles wat hij zelf had achtergehouden?’

En toch waren zijn bezoeken aan zijn vader helend, zeker toen zijn pa ging dementeren. Coenraad: ‘Hij werd zachter en milder. Hij keek naar buiten en ik zat daar. De klei was mijn houvast.’ Coenraad vertelt over zijn eigen periode van onmacht toen hij op bed lag met long-covid: ‘Toen begreep ik iets van de onmacht van mijn vader en kon ik de haat loslaten die mijn lichaam in zich droeg.’

Avondmaal met paddo’s

Heling vond Coenraad ook in het sjamanisme wat hij uitdiept met zijn muze Pieter. Coenraad: ‘Hij kweekt paddenstoelen en als je die droogt en maalt, dan opent zich, rondom een ceremonie, vaak met trommels, een nieuw visioen. Met hem had ik mijn eerste trip. Ik zag het sterfbed van mijn moeder, mijn vader, mijn oma. En alles gleed van mij af. Het was als een religieuze ervaring. De paddo’s openen mij en leren mij mijn pijn niet te blokkeren maar te transformeren.’

Ik heb beroemde mannen gebeeldhouwd, ook om mijn vader te laten zien wat ik kon en wie ik was

Coenraad vergelijkt het ritueel rondom paddo’s met het vieren van het avondmaal. ‘Sjamanistisch gezien is Jezus een mens met een goddelijke vonk die de mensheid wil transformeren. Maar zijn lichaam is te klein en daarom moet er uitgedeeld worden zodat je samen één lichaam vormt. Het is ieders verantwoordelijkheid hoe daaraan deel te nemen.’ Hij begint hard te lachen en zegt: ‘Maar niet zoals ik het avondmaal meemaakte bij de remonstrantse gemeente in Utrecht, met allemaal kleine cupjes. Misschien dat mensen daar iets bij voelen maar ik niet.’

Handen

Coenraad vertelt dat hij, ondanks zijn weg via tantra naar het sjamanisme, nog steeds door en door christelijk is: ‘Ik leef het helemaal.’ Al op de kleuterschool maakten de bijbelverhalen indruk. Coenraad: ‘Vooral het verhaal over dat ene verdwaalde schaap dat werd gezocht door Jezus terwijl alle andere schapen op stal staan. Als kleuter had ik toen meteen het idee: het verlorene wordt gezocht.’

Nog steeds heeft hij dat gevoel. Al loopt hij er niet altijd mee te koop. Coenraad: ‘Ik was aan het beeldhouwen en toen vroeg mijn model: jij gelooft toch niet echt dat in brood en wijn iets van Jezus te vinden is? Hij vroeg het op zo’n cynische toon en zei ook meteen dat dat allemaal onzin is. Ik zei toen, terwijl ik zijn kop aan het beeldhouwen was: als ik niet geloof dat jij in dit broodje klei komt, dan kan ik met déze onzin ook wel stoppen.’

‘Als ik niet geloof dat jij in dit broodje klei komt, dan kan ik wel stoppen’

Hij kijkt naar zijn lange ranke handen en vertelt over de kracht van rituelen, symboliek en zijn scheppende kracht bij het beeldhouwen. Zodra hij gaat nadenken, lukt het beeldhouwen niet meer. Dertig ontmoetingen zijn nodig om het model in klei, en later brons, te vangen. Zijn handen moeten het werk doen. En tegelijkertijd wijst hij naar zijn lijf, zijn hoofd, borst en buik. Daar wortel je, daar adem je in en adem je uit.

Coenraad: ‘Als ik hier een nieuwe groep leerlingen heb, dan ben ik een jaar bezig om ze rechtop te laten staan terwijl ze beeldhouwen. De meesten staan met hun billen achteruit en vooroverbogen met verkrampte handen te werken. Als je rechtop staat, ademt, ruimte schept, dan vloeit de kracht vanzelf in je handen.’

Gelovige mannen

Bij de onthulling van het bronzen beeld blijft hij onzeker of het model zich in de kop herkent. Zoals bij Willem Barnard die, gelukkig maar, zijn armen naar Coenraad uitstrekte toen hij zijn eigen beeld zag. Wel bijzonder want met Willem Barnard was Coenraad niet meteen goed in staat een gesprek te voeren. Of zoals hij zelf zegt: ‘Mijn vragen waren onrijp. Ik had “mijn vader” nog niet gezien.’ Later vertelt hij dat hij een van de dragers was toen Willem Barnard gestorven was. Zo dichtbij was hij gekomen, ondanks het ongemak. Iets van hun relatie en van de relatie met God denk ik te lezen in woorden van Barnard die Coenraad bij diens kop geplaatst heeft op zijn website:

Coenraad heeft veel gelovige mannen gebeeldhouwd: Willem Aantjes, pater Van Kilsdonk en anderen. Prachtig naar binnen gekeerde koppen. ‘Ja,’ zegt Coenraad, ‘je ziet dat zij innerlijk actief waren. Je voelt ook dat er iets vanbinnen bij hen gebeurt. Maar het mooiste moment is als zo’n man model voor mij zit en in slaap valt. Dan zet ik mijn “versterker” op tien want de slaap is overgave. Pater van Kilsdonk sliep soms in zijn stoel en als hij dan wakker werd, dan had hij iets ongeschondens.’

Ontworteling

Op mijn vraag hoe hij op dit moment gelooft, vertelt Coenraad dat hij weleens naar de kerk gaat maar niet meer zoals vroeger. Zoals het beeldhouwen van de ene op de andere dag niet meer ging, zo was dat ook met kerkgang. Hij was twaalf jaar actief in de studentenkerk en verzorgde op maandagavond de gebeden bij de Nikola-kommuniteit te Utrecht. Coenraad: ‘In één klap kon ik het niet meer. Onbegrijpelijk.

Vanwege zijn pijn kan de heilige Sebastiaan anderen troosten

Toen heb ik mij verdiept in tantra en dat heb ik ook geïntegreerd. En nu het sjamanisme met planten en paddo’s.’ Opnieuw vertelt hij over de transformerende kracht van paddo’s: ‘Ik zag tijdens een trip mijn oma met twee kinderen aan de hand in de oorlog zoeken naar haar derde kind. En ik merkte dat die oorlog een noodzakelijkheid kende. Zo is de gang van het leven en van de wereld. Zoals Jezus het kruis niet kon ontlopen. Ik kijk de verschrikkingen in de ogen en zie dat het niet anders kan. En dat is goed.’

Het geloof in Jezus is gebleven maar niet meer zoals vroeger: ‘Ik schreef vanaf mijn twaalfde dagboeken en als ik dat nu lees, dan denk ik: in welke fantasie leefde ik eigenlijk? Maar ik was een ontworteld kind en schreef dan dingen als “de Heer heeft mij gered”.’ Hij legt een parallel met zijn opa die verscheept werd van Surabaya naar Japan om als dwangarbeider in een loodmijn te werken, tot hij van uitputting stierf. Ontworteling is een thema in zijn familie. Coenraad: ‘Als dat je verhaal is, dan kan je niet anders dan spiritueel hard werken.’ En dat doet Coenraad zichtbaar.

Sebastiaan

Als we na het gesprek even naar boven lopen in het landhuis, dan is daar zijn kamer onder de hanenbalken. Ik weet niet waar ik naar moet kijken want alles maakt nieuwsgierig: de hanenpootjes, de paaskaars, de massagetafel, de naaktfoto, de paarse matrassen op de vloer, de zoutlamp, zijn beelden, een onaffe kleien kop. Maar Coenraad is een goede kijkwijzer: hij laat zijn beeld zien van de heilige Sebastiaan. Een heilige doorzeefd met pijlen toen bekend werd dat hij christen was.

Coenraad: ‘Maar ik heb geen pijlen in mijn beeld gemaakt. Dit is de heilige zoals hij herdacht moet worden. Hij is geheeld van zijn wonden. Maar vanwege de pijn die Sebastiaan heeft ondergaan, kan hij wel weer anderen troosten.’

En Coenraad pakt een ander beeld, een man in foetushouding, en legt dat beeld naast de heilige Sebastiaan. De gewonde genezer die troost. Ik moet denken aan Jezus van wie dat ook wordt gezegd. En ik moet denken aan wat Coenraad van zichzelf zegt: ‘Ik ben beeldhouwer maar vooral een mens die de pijn in de wereld wil verminderen.’