Zionisme is niet onschuldig

In het meinummer van Woord & Dienst reageerde Marja van den Beld op het interview met Theo Brand. Toch is hierover het laatste woord nog niet gezegd. Theo Brand repliceert.

Blijf van het zionisme af. Dat is de boodschap van Marja van den Beld. Zij reageert op mijn stelling, dat de kerk haar roeping mist wanneer alle ideologieën behalve het zionisme bekritiseerd mogen worden (interview in Woord & Dienst, februari 2024). Communisme, kapitalisme, nationalisme, neoliberalisme … ze verdienen allemaal kritiek vanuit de kerk wanneer zij een bedreiging vormen voor vrijheid, gelijkwaardigheid, gerechtigheid of de schepping. Waarom geldt dat niet voor het moderne zionisme?

Van den Beld benadrukt dat het religieuze zionisme zo oud is als de Bijbel. ‘In gebeden werd gesmeekt om hereniging van het volk in het land van hun voorvaders- en -moeders. De sedermaaltijd met Pesach eindigt altijd met de uitroep: volgend jaar in Jeruzalem!’ Prachtig. Ik voel het mee.

Totdat Van den Beld de sprong maakt naar het moderne zionisme dat binnen het jodendom omstreden was en nog altijd is. Orthodoxe Joden benadrukken vanuit hun vroomheid dat de komst van de Messias en het beloofde land zich niet laten forceren, laat staan door geweld. Maakbaarheid heeft grenzen, zoals bijbels gefundeerde ideologiekritiek vaker stelt.

Moslims, joden en christenen leefden tot eind negentiende eeuw in relatieve harmonie samen in toenmalig Palestina (joden vormden al eeuwen zo’n tien tot twintig procent van de bevolking). Juist door Europees zionisme kwam dit samenleven onder druk te staan.

Leiders als lord Balfour steunden zionisme mede vanuit antisemitische motieven

Europese leiders die begin twintigste eeuw zionisme steunden, zoals de Britse minister Balfour, handelden mede vanuit antisemitische motieven. Zionistische ambities sloten immers aan bij eigen wensen: minder Joden in Europa. Naast orthodoxe Joden wilden daarom ook veel seculiere, geassimileerde Joden in West-Europa vóór de oorlog niet veel van dit zionisme weten.

Vermoord in Jeruzalem

Op 30 juni 1924 werd de Nederlandse schrijver, dichter en journalist Jacob Israël de Haan in Jeruzalem vermoord door een zionistische terreurgroep. Hij was als zionist naar Palestina gekomen maar zag hoe zionisme tot vijandschap met de Arabische bevolking leidde. De Haan werd leider van antizionistische Joden, had invloed en bepleitte een staat waarin Joden en Arabieren op gelijke voet zouden samenleven.

Dat werd zionisten te gortig. Toen De Haan de synagoge verliet, werd hij met drie pistoolschoten om het leven gebracht.

Vrede door gerechtigheid

Na 1945 kreeg het zionisme vleugels. Bezwaren verdampten bij veel Joden die een bestaan in Palestina wilden opbouwen.

Vanuit westerste landen kwam bovendien steun. Zionistische milities gingen in 1947–1948 in het offensief. Zij brachten meer dan duizend mensen om, vernietigden honderden dorpen en verdreven ruim 700.000 Palestijnen. Daarna werden alle vredesvoorstellen door Arabische leiders afgewezen, stelt Van den Beld.

Maar was een rechtváárdige vrede in hun ogen überhaupt nog mogelijk? Sinds 1967 is door militaire bezetting en doorgaande illegale kolonisering Israëls controle en territorium steeds groter geworden. En het land en de controle van Palestijnen steeds kleiner. Gaza ligt nu in puin terwijl de bezette Westbank door 600.000 illegale Joodse kolonisten wordt bewoond op basis van landjepik. Een tweestatenoplossing lijkt geen optie meer.

Nog altijd klinken de woorden ‘Volgend jaar in Jeruzalem!’ En ze zullen blijven klinken. Joden interpreteren deze woorden wereldwijd nogal verschillend. De vraag is: kan het verlangen van zionistische Joden eindelijk een inclusiever karakter krijgen, gericht op vreedzaam samenleven? En welke rol moeten kerken spelen vanuit een oecumenisch bewustzijn?