Als strategieën niet werken

Het zou een treurig boek moeten zijn. Aarnoud van der Deijl heeft zoals iedereen de kerk zien krimpen. Valt die ontwikkeling nog tegen te houden? Of moeten gelovigen afscheid nemen van het idee dat kerken in deze samenleving ooit nog van betekenis kunnen zijn?

Aarnoud van der Deijl werkt deze vragen uit aan de hand van de stadia van een rouwproces: ontkenning, marchanderen met de werkelijkheid (op een wonder hopen, een sleutel vinden), berusting en acceptatie. Een groot deel van het boek is gewijd aan het tweede stadium. Wat wordt er gedaan door predikanten en anderen, en waarom werken hun pogingen niet?

De auteur maakt hier gebruik van de zeven domeinen van godsdienst die de Schotse godsdienstwetenschapper Ninian Smart (1927–2001) onderscheidt: opvattingen, ervaringen, beelden / symbolen, verhalen, rituelen, normen / waarden en gemeenschappen. Op elk gebied worden er strategieën ontplooid. Ze zullen voor veel predikanten en betrokken gemeenteleden herkenbaar zijn.

Bij ‘Opvattingen moderniseren’ gaat het over Harry Kuitert en Klaas Hendrikse, Aarnouds Zeeuwse collega. Maar een vrijzinnig geloof is moeilijk over te dragen aan de kinderen omdat het urgentie mist. ‘Rituelen opleuken’ lukt ook niet. Zoals in Willow Creek kan de gemeente inzetten op kwaliteit – maar verliest ze uiteindelijk toch van de professionals. Kerkgangers worden bovendien gezien als consument. En consumenten shoppen.

De derde strategie heet ‘Verhalen ontmythologiseren’. Maar wat is dan het verschil tussen het bijbelverhaal en andere vertellingen? In ‘De waarde(n) van de kerk: op zoek naar maatschappelijke relevantie’ bespreekt Van der Deijl onder andere kerkasiel, armoede en de groene kerk. De samenleving zit zeker te wachten op kerken als een bron van zingeving en vrijwilligers. Het is ook een christelijke taak maar het is geen strategie waar de kerk voller van wordt.

Het goede nieuws is dat niemand schuld heeft aan de krimp

Op een andere manier geldt dat ook voor ‘gemeenschappen vitaliseren’. Jan Hendriks, Jeroen Jeroense, pioniersplekken, emerging church, en Alphacursussen worden genoemd. Maar dit werkt echter alleen voor een enkeling. De laatste twee strategieën zijn ‘De schat aan beelden plunderen: oude beelden spreken een nieuwe taal’, over kunst, en ‘Ervaringen centraal stellen’. Kunst heeft een elitaire kant en kan nooit een middel zijn, het is een doel op zich. En wat als iemand besluit dat het toch niet over hem of haar gaat?

Troost van kritische vrienden

De conclusie luidt dat de kerk niet te redden valt. Het goede nieuws is dat niemand daar schuld aan heeft. Maar gaan we het redden zonder kerk? Of is het zo dat de samenleving stukjes van de kerk graag accepteert: de mooie gebouwen en de muziek, de gemeenschap, de zorg voor de ander, de sterke verhalen, maar niet het geheel? Hierover gaat Aarnoud in gesprek met ‘kritische vrienden’: Kristien Hemmerechts, Nadia Kroon, Paul van Tongeren, Stephan Sanders, Klaas Smelik, Alain Verheij en Yvonne Zonderop.

Het zou een treurig boek moeten zijn maar ik heb het met plezier gelezen. De verschillende delen – coupletten – dragen titels als: ‘Imagine no religion’ of ‘Hopelessly devoted’. De muziek komt dan al lezend mee. Naast de lichtelijk humoristische pen van Aarnoud van der Deijl is het ook een spannend boek. Halverwege word ik als in een roman benieuwd hoe zijn essay verdergaat. Loopt het inderdaad slecht af met de kerk?

Ik zal het slot niet verklappen, maar het oud-redactielid van Woord & Dienst kennende komt hij niet met een ondoordachte oplossing.

Aarnoud van der Deijl, De toekomst van de kerk. Essay vol rouw en hoop. Skandalon, Middelburg 2023, 141 p. € 25,99. ISBN 9789493220478