Menu

Basis

De persoonlijke uitvaart

Tussen trend en traditie

In de afgelopen decennia is er veel veranderd bij uitvaarten in Nederland. Die veranderingen zijn zichtbaar op verschillende niveaus. In dit artikel passeren enkele trends de revue, én worden kritische vragen gesteld bij de ‘persoonlijke uitvaart’ van tegenwoordig.

Janieke Bruin-Mollenhorst promoveerde aan Tilburg University op een onderzoek naar muziek bij uitvaarten en is momenteel wetenschappelijk coördinator van het Instituut voor Rituele en Liturgische Studies aan de Protestantse Theologische Universiteit.

Begraven of cremeren?

In Nederland kennen we ‘de wet op de lijkbezorging’. In die wet staat aangegeven dat lijkbezorging in Nederland gebeurt door begraving of crematie. Een lichaam doneren aan de wetenschap wordt gezien als een ‘bijzondere wijze van lijkbezorging’. In de afgelopen decennia is een verschuiving zichtbaar met betrekking tot de meest populaire vorm van lijkbezorging: in 1970 werd bijna 14 procent van de overledenen gecremeerd, in 1990 was dat bijna 45 procent. In 2003 werd voor het eerst meer dan de helft van de overledenen gecremeerd (50,6 procent) en in 2020 werd ruim 66 procent gecremeerd (zie https://lvc-online.nl/cremeren-in-nl/aantallen/).

Ook bij begraafplaatsen zien we veranderingen: het aantal natuurbegraafplaatsen stijgt en steeds meer overledenen worden op zo’n natuurbegraafplaats begraven. Ook in de toekomst kunnen we veranderingen verwachten, omdat alkalische hydrolyse (resomeren) wettelijk mogelijk gemaakt gaat worden.

De locatie van de uitvaart

Op het gebied van de locatie van de uitvaart is er de afgelopen jaren veel veranderd. We zien dat crematoria en uitvaartcentra worden (her)ingericht, waarbij een sfeervolle uitstraling, met ruimte voor het persoonlijke en een ‘positief gevoel’, belangrijk zijn.

De sobere ‘standaard’ uitvaart maakt plaats voor de ‘persoonlijke’ uitvaart

 

Met warme kleuren, zachte materialen, een mooi uitzicht, sfeervolle verlichting en eventueel de juiste geur probeert men hieraan bij te dragen. Daarnaast zien we dat ook steeds meer mensen kiezen voor een heel andere locatie, bijvoorbeeld het favoriete restaurant van de overledene of een theater. Niet zelden heeft een uitvaart in een restaurant een wat informeler karakter bijvoorbeeld dan in een crematorium: een hapje, drankje en een informeel samenzijn vullen het grootste deel van de tijd, onderbroken door een enkele toespraak of een muziekstuk.

Zoals de overledene was, zo is zijn uitvaart: lifestyle en deathstyle verbonden

Diensten en producten

Wie zich verdiept in het aanbod van diensten en producten, gericht op de uitvaartsector, belandt in een haast eindeloos aanbod. De diversiteit aan diensten en producten kenmerkt zich door specialisatie en professionalisering. Ik noem er hier enkele, maar het aanbod is haast onuitputtelijk. Kiest u voor een zwarte, witte of roze rouwauto? Of toch liever voor een speciale kar achter een fiets, paard of rouwkoe Leentje? Wilt u uw buren of familie laten dragen? Of huurt u professionele dragers: jonger en ouder, man en vrouw, strak in uniform of meer casual gekleed, de mogelijkheden zijn er. Wilt u gebruik maken van de diensten van een ritueelbegeleider of uitvaartspreker? En heeft u zich al verdiept in het haast onuitputtelijke aanbod grafstenen (al dan niet met QR-code of kleurenfoto), urnen en as-sieraden? Ook op bijvoorbeeld het gebied van digitale nalatenschap en het spreken over de dood met kinderen, komt steeds meer aanbod. Op mijn bureau staat uitvaartspeelgoed: vier dragers met een kist in hun midden. Mijn trouwe metgezellen tijdens mijn onderzoek naar de dood.

De invulling van de uitvaart

De sobere, ‘standaard’ uitvaart van enkele decennia geleden, met 3 stukken muziek, een enkele toespraak en koffie met cake na afloop, heeft aan populariteit ingeboet. In de hedendaagse ‘persoonlijke uitvaart’ (daarover meer in het tweede deel van dit artikel) is het aantal toespraken en muziekstukken geheel aan de nabestaanden. Rituelen rond kaarsen of linten, een persoonlijk symbool of een bloemengroet zijn veelal onderdeel van de uitvaart. Het is aan de familie om te bepalen hoe een uitvaart wordt ingevuld, en ook hoe de catering na afloop van de uitvaart er uit ziet: sushi met champagne, opa’s favoriete bitterbal of broodje kroket, of toch koffie met cake.

Twee opvallende trends wil ik hier specifiek benoemen: het gebruik van beeldmateriaal en de mogelijkheden tot livestream. Allereest het beeldmateriaal. Al langere tijd zien we dat er een foto van de overledene op de kist wordt geplaatst. Daarnaast zien we een enorme toename in het gebruik van digitaal beeldmateriaal. Foto’s uit het leven van de overledene worden bijvoorbeeld getoond tijdens muziek of toespraken. Ook zien we een toename in het gebruik van filmpjes uit het leven van de overledene.

Daarnaast is er ook de mogelijkheid tot een livestream van de uitvaart. Al enkele jaren is het mogelijk om een beeld-en-geluidsopname van de uitvaart te maken. Deze wordt vaak op een USB-stick aan de familie meegegeven om op een later moment nog eens terug te kunnen kijken. De mogelijkheden van een livestream van een uitvaart maakt het mogelijk om ook familie of vrienden die verder weg wonen digitaal aanwezig te laten zijn op het moment van de uitvaart. Op die manier zijn zij toch verbonden, en ‘aanwezig’ bij de uitvaart. In de coronatijd heeft de mogelijkheid van een livestream ervoor gezorgd dat, ondanks alle beperkingen in groepsgrootte, velen zich via digitale wegen verbonden wisten met de uitvaart.

De persoonlijke uitvaart

De talloze mogelijkheden hebben de uitvaartsector mede veranderd. Een slogan als ‘iedere uitvaart uniek’ wordt vaak gebruikt om hedendaagse uitvaarten te typeren. Uitvaarten reflecteren het unieke leven van de overledenen. Dat doen we door zoveel mogelijk elementen van de uitvaart af te stemmen op wie de overledene was. Iemand die van de zee hield en eeuwig zou willen ronddobberen, wordt gecremeerd omdat hij dan op zee kan worden uitgestrooid; de kroegtijger wordt uitgevaren vanuit zijn stamkroeg; de overleden vrachtwagenchauffeur wordt vervoerd op een vrachtwagen; bij de uitvaart van de man die zo dol was op tuinkabouters staat de aula vol met zijn favoriete tuindecoratie; en natuurlijk eten we mosterdsoep en een broodje kroket omdat het oma’s favoriete eten was. Zoals de overledene was, zo is zijn uitvaart: lifestyle en deathstyle zijn met elkaar verbonden.

Voor wie is de uitvaart eigenlijk: voor de overledene of de nabestaanden?

Uitvaartwensen

De persoonlijke uitvaart kan echter ook lastige vragen oproepen, zoals Erica Hoebe elders in dit nummer beschrijft aan de hand van ‘het briefje van oma’. Ga je mee met de laatste wens van een overledene, ook als dit helemaal niet aansluit bij de levenshouding van de nabestaanden? Je wilt niet met kromme tenen bij de uitvaart van je moeder zitten, maar haar laatste wens negeren voelt ook niet goed.

Deze vraag leidt direct naar een andere vraag. Voor wie is de uitvaart eigenlijk: voor de overledene of voor de nabestaanden? In de uitvaartwereld wordt vaak geadviseerd om uitvaartwensen vast te leggen. Ik zou een stap verder willen gaan: bespreek je uitvaartwensen tijdens het leven. Zo kun je komen tot een uitvaart waar iedereen zich goed bij voelt. Bovendien is het een mooi moment om herinneringen op te halen en te creëren.

We staan niet alleen stil bij het leven, maar ook bij het afscheid…

Viering van het leven

Het persoonlijke karakter van uitvaarten is belangrijk. Nabestaanden willen hun dierbare hierin herkennen, stilstaan bij mooie moment uit het leven, en zich troosten met de fijne herinneringen die een uitvaart kan oproepen. Het is vaak een ‘viering van het leven’.

Die viering kent echter ook haar grenzen. Ik herinner mij een uitvaart van een man die echt een levensgenieter was. Er werden uitsluitend grappige herinneringen gedeeld in woord en beeld, en de muziek was ‘zijn’ feestmuziek. De hele uitvaart leek één groot feest. Pas op het eind van de uitvaart, tijdens een afsluitend gedicht door de uitvaartleidster, werd het rustig in de aula. Men ging staan en wachtte enkele ogenblikken voordat men langs de kist zou lopen voor een laatste groet. Ik zag een enkeling een zakdoekje pakken, een ander legde een hand op een schouder. Op het moment dat de uitvaartleidster een teken gaf dat de eerste mensen langs de kist konden lopen, werd de muziek gestart. Vanuit de stilte, midden in dit beladen moment, klonk opnieuw, en ditmaal zeer luid, ‘zijn’ feestmuziek. Het was een moment waarop de ‘viering van het leven’ een buitengewoon schril contrast vormde met het definitieve afscheid nemen. Het roept de vraag op of, en in hoeverre, er ruimte is voor emotie en voor afscheid nemen.

En of er in de voorbereiding van een uitvaart voldoende rekening wordt gehouden met het feit dat we niet alleen stilstaan bij het leven, maar ook bij het afscheid en de bijbehorende emoties. Begrijp me goed: vaak zie ik dat er ruimte is voor beide, maar het is goed om hier altijd bij stil te staan en de familie hierin te begeleiden.

Uniek

Zonder tekort te willen doen aan de wijze waarop een uitvaart wordt beleefd en aan de persoonlijke, unieke betekenis die daaraan wordt toegekend, wil ik toch ook kritisch zijn. Iedere uitvaart is uniek, maar de wijze waarop het unieke karakter van een uitvaart wordt vormgegeven is veelal niet uniek. We maken een uitvaart uniek met woorden, muziek, beelden, attributen en eventueel een persoonlijk symbool. Er is dus een zekere standaardisering in de wijze waarop het unieke karakter wordt vormgegeven. Enigszins scherp gesteld: de unieke, persoonlijke uitvaart is de nieuwe standaard geworden. Voor velen biedt het een (ritueel) houvast in tijden van verlies.

Tot slot. Ik schetste een aantal trends, maar zie ook dat het merendeel van de uitvaarten, net als decennia geleden, bestaat uit toespraken en muziek (tegenwoordig vaak samen met foto’s). Afgezien van een aantal sprekers, hebben de meeste aanwezigen geen actieve bijdrage. Al zijn de banken en stoelen misschien wat comfortabeler geworden, mensen zitten nog altijd stil op hun plek te luisteren en te kijken naar wat zich voorin de aula afspeelt.

Er is veel veranderd, maar is ook veel gelijk gebleven. De persoonlijke uitvaart bevindt zich tussen trend en traditie.

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken