De wijngaard – de wereld op zijn kop

Bij Matteüs 20,1-16

Het gaat over het Koninkrijk van God. Dat is niet een andere wereld, maar deze wereld anders en wel: op z’n kop. Ik lees in de krant een verhaal over ‘deze wereld’. Het gaat over een werkloze die zich vervoegt bij het UWV. Haar was een persoonlijk gesprek in het vooruitzicht gesteld en ze verwachtte een bemiddeling naar nieuwe arbeid.

Ik citeer: ‘Het persoonlijk gesprek uit de brief bleek niet persoonlijk, maar een verplichte deelname aan een workshop met andere werkzoekenden. ‘Zo, zo,’ zei de ambtenaar bij de aanvang van zijn sessie. ‘Eens kijken wie er niet zijn, dat heeft consequenties.’ Naam en voornaam werden voorgelezen. ‘Niet hier? Dat is niet mooi.’ De man gluurde de zaal in om te zien of we wel beseften dat niet opdagen niet kon. Na de opsomming volgde een waarschuwing: ‘Weten jullie eigenlijk wel wat jullie de staat per dag kosten?’ Dertig man keken hem ongelovig aan. ‘Ik zal het jullie verklappen. Jullie kosten per dag 87 miljoen.’’ Hoe cynisch wil je het hebben? Dat is deze wereld; nu deze wereld anders.

Deze wereld anders

De gelijkenis gebruikt het beeld van een wijngaard. Een vertrouwd beeld in die dagen. Israël is de wijngaard des Heren. Het is zijn proeftuin, plek waar zijn recht, zijn liefde, zijn barmhartigheid, zijn goedheid gestalte krijgen. Dat zijn de druiven die daar geoogst moeten worden. De tijd van de oogst is daar. Alle hens aan dek, het moet snel gebeuren, want anders verdrogen de druiven. De beheerder gaat bij zonsopgang op pad om arbeiders te huren. Hij zal ze één denarie betalen voor de hele dag. Dat is ook dagloon omdat het voldoende is om met vrouw en kinderen één dag van te leven. Maar het schiet niet op, hij heeft meer arbeiders nodig en steeds opnieuw gaat hij uit: om negen uur, om twaalf uur, om drie uur en ten slotte nog om vijf uur, één uur voor zonsondergang. Tot zover geen probleem, zo gaat het ook in deze wereld toe.

De uitbetaling

Mozes heeft voorgeschreven dat het loon voor de dag aan het eind van de werkdag moet worden uitbetaald. Het is bestemd voor het dagelijks brood dat ‘heden’ gegeven wordt. Dat gebeurt hier ook, maar anders dan anders. De laatsten worden als eersten geroepen. Wie zijn die laatsten? Mensen die niemand nog nodig gehad had. De hele dag stonden ze op de markt, geen werk voor hen. Overbodige mensen, hun tijd, hun bestaan in ledigheid doorbrengend. Niemand had hen ingehuurd, de hele dag hadden ze daar tussen hoop en wanhoop in de hitte gestaan. Ze hadden de beheerder al vier keer voorbij zien komen, maar waren er steeds niet bij geweest. Nog even en ze waren in pure wanhoop in wrakke bootjes overgestoken naar Lampedusa. Maar te elfder ure werden ze nog ingehuurd. Waarom? Zou dat echt nodig geweest zijn voor de oogst, dat ene uur? Of gaat het erom dat elk mens recht van leven, recht van bestaan heeft, recht op zijn dagelijks brood? Dat moet wel zo zijn, want de beheerder betaalt aan de laatsten hetzelfde uit als wat hij met de eersten overeengekomen was. Ze krijgen niet waar zij, naar de maat en de norm van deze wereld, recht op hebben, namelijk één twaalfde denarie, maar wat ze nodig hebben: hun dagelijks brood, de goedheid van God. Nog niks aan de hand, want nu zullen de anderen die eerder ingehuurd waren, naar de maat en de norm van deze wereld, wel meer krijgen. Niet dus, evenveel! Nu ontstaat er gemor.

Deze wereld

Wie morren daar? Dat zijn zij die goed af zijn in deze wereld. Het zijn de braven, de gelukkigen, wie het voor de wind gegaan is, de goed opgeleiden, de gehaaiden, de mensen met vaste banen en promotiekansen. Zij menen dat hun loon en hun positie recht en billijk zijn. Ze hebben er toch hard voor gewerkt? Dat is de schijnbare logica en de rechtvaardigheid van deze wereld, van onze economische orde en van ons rechtssysteem. Schijnbaar, want wat wij recht noemen is het onrecht van de rechtelozen. Hebben de mislukten, de pechmensen, zij die toevallig op de verkeerde plek ter wereld zijn gekomen geen recht van bestaan? En wat is er logisch en rechtvaardig aan een uitgebuite natuur en verkwanselde grondstoffen? Wat is er eigenlijk rechtvaardig aan deze wereld?

Deze wereld anders

De laatsten worden eersten. De ongelukkigen gaan de beheerder van de wijngaard allereerst ter harte. In deze proeftuin van het heil geldt het recht van de zwakste. Sociale zekerheid betekent daar dat er een aanvaardbaar bestaansminimum is en dat mensen die daar op eigen kracht niet aan toekomen niet worden afgeblaft, maar gerespecteerd en voorgetrokken. Immers: bij hen is de nood het hoogst en de onzekerheid over het dagelijks brood het grootst. Dus zij worden het eerst uitbetaald. Hun bestaan wordt gegarandeerd. Ook wanneer zij niets meer kunnen, oud en versleten zijn, zwak, ziek en misselijk, wordt daar niets aan afgedaan, daar in die wijngaard. Ik doe u geen onrecht, zegt de heer van de wijngaard. Hij kijkt vanuit het perspectief van de laatsten en van daaruit richt hij zijn wijngaard in. Daaruit bestaat de goedheid van de Heer.

Tegen die goedheid kijkt deze wereld aan met een boos oog. Zij verzet zich daartegen. Want waar blijf je dan? Precies, dan kom je in een andere wereld terecht. Dat is een wereld waarin het toegaat zoals God het wil: de wijngaard. Het is de onvervreemdbare roeping van de kerk om in liturgie, pastoraat en diaconaat van die andere wereld getuige en gestalte te zijn.