Geloof en politiek engagement

De theoloog Karl Barth liet zich veelvuldig uit over politieke kwesties. Hoe zag hij vanuit zijn theologie de houding van de kerk ten opzichte van de staat? Ids Smedema las het boek waarin At Polhuis Barths stellingnames analyseerde.

De verhouding tussen geloof en politiek is altijd een spannend, soms heikel thema. Het wordt een doorlééfd thema als mensen erover aan het woord komen die zelf politiek engagement in hun leven met hun geloof verbinden.

De Rotterdamse emeritus-predikant At Polhuis (geb. 1946) is zo iemand. Vragen van recht en gerechtigheid zijn voor hem cruciaal. Na zijn emeritaat werd hij in Rotterdam actief voor de Partij van de Arbeid. Sinds zijn studie in het roerige Amsterdam van de jaren zestig is hij ook gefascineerd door de Zwitserse theoloog Karl Barth (1886–1968).

Kerkelijke stem

Barth heeft zich als theoloog veelvuldig over politieke kwesties uitgesproken: in de context van de beide Wereldoorlogen, de opkomst van Hitler, de Koude Oorlog en de atoombewapening. Polhuis wilde weten hoe Barth die verbinding legt. Daartoe heeft hij grote delen van Barths omvangrijke werk bevraagd op de relatie tussen zijn theologie en zijn politieke standpunten, in het bijzonder met het oog op de houding van de kerk ten opzichte van de staat.

Het resultaat van dit project dat Polhuis vele jaren met bevlogenheid heeft beziggehouden, is De letters en het Woord. Vanuit zijn vraagstelling analyseert Polhuis fundamentele dogmatische én actuele stellingnames van Barth: in tal van situaties in de twintigste eeuw.

Het woord ‘kritisch’ vraagt om uitleg

Dat levert een fascinerende kijk op die geschiedenis op, en met name op Barths onvermoeibare streven om vanuit zijn theologie een zeer kritische kerkelijke stem te laten horen over wat hij in de wereld, maar juist ook in de kerk, zag gebeuren.

Revolutionair

Het woord ‘kritisch’ dat Polhuis graag noemt, vraagt om uitleg. Wie de stem van God hoort in diens openbaring in Jezus Christus en in de Schrift, verhoudt zich kritisch tot het bestaande. Barth stelde dat de mens die die stem hoort, niet anders dan revolutionair kan zijn. Kritische theologie leidt tot een kritische politieke stellingname.

Dan ga je, stelt Polhuis, de bindingen bestrijden die mensen knechten. Maar dat wil niet zeggen dat de kerk de wereld eigenmachtig moet willen verbeteren.

Uitgangspunt is altijd dat God ánders is, vrij is, en zó in de wereld regeert. Je kunt dus nooit je eigen idealen, hoe kritisch ze ook zijn, voor die van God uitgeven. De gelovige volgt wat God doet, en dat kun je in de wereld op het spoor komen en daarvan leren.

In een onbevangen lezen van wat er in de wereld gebeurt (letterlijk: lezen van de letters in de krant), proberen we sporen van het Woord te vinden dat God spreekt en dat ons richting wijst. Dat Woord bevrijdt ons ook van de pretentie om van de staat (die we dankbaar mogen aanvaarden als teken van Gods genade) zelf een heilsrijk te maken, zoals bijvoorbeeld in Hitler-Duitsland gebeurde.

Polhuis vestigt met zijn boek de aandacht op blijvend actuele vragen. Er zijn ook vandaag bindingen die mensen knechten; de samenleving is op drift, de plek van de staat is in beweging. Hoe spreekt dan de kerk? Bij de bezinning op de relatie van kerk en politiek kan dit boek behulpzaam zijn.

At Polhuis, De letters en het Woord, Karl Barth over het politieke getuigenis van de kerk, Uitgeverij Boekscout, Soest 2024, 280 p., € 23,50