Spiritualiteit en mystiek

Verzet ken ik uit de jaren ’80 van de grote landelijke demonstraties, toen honderdduizenden Nederlanders de straat op gingen om te protesteren tegen onder meer de kernbewapening. Later leek het verzet wat verstomd, maar vandaag is het terug van weggeweest: bijvoorbeeld in de demonstraties van Extinction Rebellion en de pro-Palestinademonstraties. Verzet komt weer in beeld, maar hoe zit dat met overgave?

We leven in onrustige tijden: woningnood, klimaatverandering, asielcrisis, groeiende ongelijkheid, oorlogen in Oekraïne en Gaza/Israël, en de dreiging van machtspolitiek. Uitdagingen die ons soms te boven gaan, maar waarvoor we toch verantwoordelijkheid dragen. Juist nu hebben we waarden, moed, hoop en vertrouwen nodig. Mensen die ons daarin voorgaan — soms met grote persoonlijke offers. Een van hen is de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer.

“We hebben zingende het kamp verlaten.” Op 7 september 1943 werpt Etty Hillesum een briefkaart met deze laatst bewaarde woorden uit een volle goederenwagon op weg van Westerbork naar Auschwitz. Wonderlijk, want kort daarvoor noemt zij Westerbork nog een ‘hel’ waarin het lachen je vergaat en zelfs een ‘zonde’ zou zijn (Het Werk 2012, 686–689). Hoe kan het dat zij en haar Joodse lotgenoten met opgeheven hoofd hun ondergang tegemoetgaan? Is hun zingen een vorm van overgave, of juist verzet? Of gaan die bij Etty Hillesum hand in hand?

In dit artikel toont Marianne Vonkeman dat geestelijke weerbaarheid niet begint bij wilskracht of controle, maar bij ontvankelijkheid. Mystieke bronnen zoals Teresa van Avila, Meister Eckhardt en Etty Hillesum leren dat in de leegte van onze ziel een bron van Godsverlangen schuilt – en daarmee een kracht die niet kapot te krijgen is.

De Belgische filosoof Louis Dupré (1925–2022) – internationaal geroemd om zijn werk over moderniteit en religie – hield jarenlang dagboekaantekeningen bij over wat hem innerlijk bezighield: denken, lezen, bidden, luisteren. Recensent Jan Venderbos verdiepte zich in deze bundel boordevol hersenspinsels – een selectie uit de periode 1971–2008.

God als onrust—de titel alleen al schuurt en nodigt uit tot nadenken. In dit compacte en toegankelijke boek (142 blz.) verkennen Erik Galle en Erik Borgman de ongrijpbare omgang met God. Twee bevriende schrijvers, twee stemmen, één zoektocht: hoe leef je met een God die je wakker houdt? 

Er zijn vormen van spreken over de Geest waar ik eerlijk gezegd wat onrustig van word. Je krijgt voortdurend het gevoel dat je méér nodig hebt: méér geloof, méér verlangen, méér overgave. En daarvoor moet je dan uit je comfortzone stappen, proclameren, en ‘overwinnend’ leven. Een hijgerig soort christendom, waarvan je buiten adem raakt. Ik herinner me nog goed hoe ik tijdens de diensten in de evangelische gemeente waarin ik opgroeide, een fysieke spanning voelde bij sprekers of zelfverklaarde profeten die een ‘woord van de Heer’ hadden of een beeld wilden doorgeven. Steevast werd de heilige Geest daar verbonden aan het bijzondere, het grootse, het imponerende. Dat heeft al snel iets grotesks. Zo herinner ik me twee studiegenoten die allebei – toevallig – dezelfde profetie hadden ontvangen: ze zouden een grote bediening krijgen. De verleiding is dan groot om cynisch te worden, om het spreken van de Geest op een veilige afstand te houden.

Ricco heet hij, een gids van begin twintig. Vaardig bestuurt hij zijn jeep door de asgrijze vlakten rond de Indonesische Merapi-vulkaan. Zijn T-shirt verbergt de ‘gratis tattoos’ die hij opliep toen gloeiende stenen zijn rug raakten. Ricco is Gen-Z: digitaal onderlegd, welbespraakt, wereldwijs. Maar hij is óók een kind van de vulkaan. In zijn wereld bestaat geen vanzelfsprekende toekomst. En toch lacht hij er niet minder om.

Op maandag 27 oktober houdt de Theologische Universiteit Utrecht (TUU) een studiedag n.a.v. het boek Proeven en watertanden, over een aardse spiritualiteit en charismatische vernieuwing. Sprekers zijn Miranda Klaver (Vrije Universiteit), Hans Burger (TUU) en de auteur, Ronald Westerbeek. Margriet Westers leidt de dag.