Luisteren als kunst: praktische handvatten van Franz Jalics

Samen groeien in geloof verscheen in 1977, geschreven door de Hongaarse jezuïet Franz Jalics (1927-2021) na een periode van gevangenschap in Buenos Aires. Zijn enige houvast in die periode was het contemplatieve gebed. Vier jaar na zijn overlijden is dit spirituele standaardwerk eindelijk in het Nederlands vertaald. Hoe actueel is deze spirituele klassieker vandaag de dag? Marianne Vonkeman zocht het uit.

De contemplatieve retraites die Jalics later in Duitsland leidde, hebben ook in Nederland veel invloed gehad. Zijn benadering is gebaseerd op de geestelijke oefeningen van Ignatius van Loyola en sterk beïnvloed door Carl Rogers, een van de grondleggers van de humanistische psychologie.

Begeleiden vraagt vooral om luisteren

Het boek Samen groeien in geloof richt zich op de grondhouding van de begeleider en bevat tal van praktijkvoorbeelden. Hoofdstuktitels als Op zoek naar een begripvolle houding, De ontwikkeling van de zelfstandigheid bevorderen, Richtlijnen voor de relatie tussen begeleider en begeleide en Getuige zijn tonen het belang van actief-passief luisteren en het bevorderen van zelfinzicht.

Een begeleider moet vooral luisteren – op een manier die de cliënt helpt zelf te ontdekken wat nodig en behulpzaam is

Aan de stijl van het boek merk je dat het inmiddels bijna vijftig jaar geleden geschreven werd, maar de inhoud blijft relevant. Het centrale thema sluit aan bij een kerninzicht van Carl Rogers: ieder mens heeft een aangeboren aanleg om zichzelf te ontwikkelen. Een begeleider moet daarom vooral luisteren – op een manier die de cliënt helpt zelf te ontdekken wat nodig en behulpzaam is.

Het hulpverlenerssyndroom: een te vermijden valkuil

Luisteren is een belangrijk thema voor elke begeleider, coach, pastor of therapeut, zeker voor wie de neiging heeft om snel adviezen of goede raad te geven. Jalics roept op om getuige te zijn van de eigen ontwikkeling van de cliënt of pastorant, en niet in de valkuil van het hulpverlenerssyndroom te stappen.

Een zin die Jalics’ houding als begeleider goed samenvat, is te vinden in het vierde hoofdstuk:

‘Ten diepste naar iemand luisteren veronderstelt dat ik een grote eerbied en hoogachting heb voor de persoon tegenover mij, dat ik mij voor hem interesseer en niet alleen voor zijn problemen of hoop dat hij aan het einde van het gesprek mijn boodschap aanneemt. Ik luister naar iemand omdat ik respect heb voor zijn menselijke waardigheid.’

In het wat langere zevende hoofdstuk komt het werken met groepen aan bod. Het boek besluit met Vanuit het hart zegenen, een meditatie over liefde, gebed en zegen in het pastoraat.

Conclusie

Samen groeien in geloof staat vol praktische aanwijzingen en technieken voor een goede luisterhouding. Soms zijn die aanwijzingen en de (rooms-katholieke) casusbeschrijvingen wat omslachtig en inmiddels behoorlijk gedateerd. Persoonlijk vind ik het consequent spiegelen een wat irritante gespreksstijl, al vormt het wel een waardevol tegenwicht tegen te veel directiviteit in de begeleiding.

Jalics’ invalshoek is echter te begrijpen, omdat hij werkte in een andere tijd en binnen een sterk hiërarchische kerkelijke omgeving. Geen wonder dat hij een luisterende methode voorstond. Vertrouwen bieden in het zelfoplossend vermogen van de pastorant blijft een belangrijke richtlijn – al blijft het de vraag of elke cliënt daar altijd over beschikt.

Over de auteur

Franz Jalics, Samen groeien in geloof. Richtlijnen voor geestelijke begeleiding, Adveniat, Leeuwarden, 2025