Maria’s reis naar Betlehem en naar het moederschap

Afbeeldingen van het geboorteverhaal negeren vaak de omstandigheden waaronder Maria haar kind kreeg. Thandi Soko – de Jong vraagt zich af welke vorm van vrouwelijkheid daaronder ligt. En waarom kan dat schadelijk zijn? Maria als tomboy!

Het kerstverhaal, zoals beschreven in Lucas 2, heeft invloed op populaire beelden van de reis van de jonge Maria naar het moederschap. Het kerstverhaal is in christelijke gemeenschappen over de hele wereld afgebeeld in school- en kerktoneelstukken, kerststallen op straten en markten, liederen, hymnes, kerstkaarten en zelfs in Hollywood-films zoals The Nativity Story (2006).

Het kerstverhaal, zoals beschreven in Lucas 2, zou hebben plaatsgevonden toen Maria een jonge tiener was. Veel geleerden hebben geschreven over haar omstandigheden in die tijd van haar leven. In populaire voorstellingen ligt de nadruk echter minder op de uitdagingen waarmee ze te maken heeft gehad, maar vooral op haar kwaliteiten van nederigheid, veerkracht, uithoudingsvermogen, geduld en algemene ingetogenheid. Of in memes op internet: ‘very demure’ (heel zedig, kuis).

In dergelijke afbeeldingen wordt niet stilgestaan bij hoe Maria als een zeer jonge aanstaande moeder erin geslaagd is om een lange reis te maken. De beelden vertellen niet hoe ze na die reis een baby op de wereld kon zetten; ze geven geen duidelijke aanwijzingen of ze werd ondersteund door ervaren vroedvrouwen of verloskundigen.

Dat beperkte beeld van Maria als nederig, veerkrachtig en goedmoedig tijdens de belangrijke overgang van meisje naar moeder wil ik stellen tegenover inzichten uit andere ervaringen van vrouwelijkheid. Ik denk namelijk dat populaire afbeeldingen van Lucas 2 schade aanrichten. Door de ervaringen die Maria waarschijnlijk had, te bagatelliseren, blijven onrealistische beelden bestaan van haar en van het moederschap in het algemeen.

Vrouwelijk?

Er zijn meer vormen van vrouwelijkheid dan die van het lieve ingetogen meisje. Ik wil het hebben over een vorm die zich op jonge leeftijd kan ontwikkelen, maar vaak verkeerd wordt begrepen. Men veronderstelt meestal dat het een nabootsing van mannelijkheid is. Deze vorm van vrouwelijkheid biedt een aantal praktische middelen waarmee stereotypen en gedragingen die de zelfexpressie van meisjes en vrouwen beperken, kunnen worden omzeild, uitgedaagd en zelfs overwonnen.

In een doctoraalscriptie voor sociologie beschrijft de Zweedse Anna Alvemark de ‘tomboy’ als een vrouwelijke genderidentiteit die afwijkt van de traditionele gendernormen. Met andere woorden: ‘tomboyisme’ verwijst naar meisjes die gedrag en houdingen vertonen die doorgaans worden geassocieerd met jongens.

Hoewel ideeën over wat een tomboy is variëren afhankelijk van de context, is ze over het algemeen een meisje of vrouw die onconventionele vrouwelijkheid vertoont. Ze is onconventioneel in vergelijking met het gedrag van degenen wier vrouwelijkheid binnen de geaccepteerde of traditionele gendernormen van de samenleving valt. Tomboys dagen traditionele vrouwelijkheid uit zonder noodzakelijkerwijs aan te sluiten bij een mannelijke genderidentiteit.

Afbeeldingen van het kerstverhaal benadrukken Maria als nederig, geduldig en ingetogen

Verwachtingen

‘Vrijheid’ is een woord dat ik associeer met mijn ervaring van opgroeien als tomboy, vooral in mijn tienerjaren. Dat woord laat zien wat ik kon doen buiten de verwachtingen die anderen van mij hadden. Ik moet hier opmerken dat mijn ervaringen vanuit een Afrikaans, cisgender en heteroseksueel perspectief komen. Dit verhaal gaat dus niet over de ervaring van tomboys in het algemeen.

In mijn persoonlijke ervaring als tomboy leerde ik in mijn jeugd alle normen die van toepassing waren op meisjes binnen de context van mijn samenleving. Tegelijkertijd deed ik actief mee aan buitenactiviteiten die in die context als mannelijker werden beschouwd, zoals intensieve sportactiviteiten.

Ik groeide op in een tijdperk in Malawi waarin het staatsbeleid dicteerde welke kleding mannen en vrouwen mochten dragen. Ik was een van degenen die stiekem kleding droegen die bij buitenactiviteiten comfortabeler zat, maar ook comfortabeler dan was toegestaan. Dit bereidde me wel én niet voor op de onverwachte ervaring van mijn eerste moederschap. Hoewel ik deskundige ondersteuning kreeg, maakte een gezondheidssituatie het noodzakelijk dat ik moest bevallen in een ziekenhuis voordat mijn moeder naar Nederland kon reizen. De maanden daarna waren een uitdagende periode. De sport (ik was onder andere een keer aanvoerder van mijn universiteitsbasketbalteam) had mij lenig gemaakt. Dat hielp mij bij de dagelijkse veeleisende taken die in Malawi worden gedeeld door een gemeenschap van familieleden.

Hoe ging zij om met bevalling en moederschap ver van huis?

Maar er was ook emotionele onrust wat het moeilijker maakte om mijn weg te vinden in deze nieuwe situatie.

Uitdaging

Door mijn ervaring als moeder vraag ik me af wat er ontbreekt in de populaire afbeeldingen van het kerstverhaal. Wat was moeilijk voor Maria? Zou ze, uit noodzaak of keuze, meer kennis hebben gehad van reizen dan ezel rijden? Was ze, gezien haar omstandigheden, lenig of niet, en waarom? Wat wist ze over een eerste bevalling en moederschap ver van huis? Hoe ging ze ermee om? En de kernvraag: hoe daagt het kerstverhaal simplistische en bekrompen ideeën over moederschap uit? Als we de beperkingen erkennen in de afbeeldingen op populaire media, kan dat dan helpen om onrealistische verwachtingen van Maria-verhalen en ervaringen van vrouwen met het moederschap weg te nemen?

Vrouwelijkheid is divers. Simplistische verhalen zijn niet in het belang van vrouwen die moeder worden, vooral niet in uitdagende omstandigheden. We zien een breed spectrum in de persoonlijkheden die God koos om unieke opdrachten te vervullen. God koos Maria uit om een groot aantal redenen, waarvan een aantal herkenbaar zijn bij de andere vrouwen in de Bijbel.

Ook hún karaktereigenschappen worden vaak beschouwd als ‘vreemd’, onorthodox of onconventioneel. Het is de moeite waard om hun individuele eigenschappen te verkennen en te waarderen. Hoe hebben ze deze vrouwen geholpen bij het volbrengen van hun opdracht (of gewoon in het leven in het algemeen). Het is de hoogste tijd dat populaire afbeeldingen, waaronder die van het kerstverhaal, representatiever worden voor de diversiteit van de ervaringen van meisjes en vrouwen. Ik hoop dat ik hiermee een aanzet heb gegeven om na te denken over hoe Maria kan worden afgebeeld.