Menu

None

Rivieren tot rechtspersonen verklaren

Tussen pure symboliek en redmiddel

Maandag: tijd voor een Theologencolumn. Deze keer opent Yanniek van der Schans de week met een vervolg op haar column over verstillen voor wie stil is. Hoe kunnen we verstillen voor de niet-menselijke natuur, zoals rivieren?

„Hoe kunnen we recht doen aan de natuur in de brede zin, waar wij onderdeel van uitmaken?”

Portret van Yanniek van der Schans

Yanniek van der Schans

De ‘Prinsjesdag van de Duurzaamheid’ staat voor de deur, oftewel: duurzame dinsdag. Op deze dag ontvangt het kabinet het duurzame koffertje met initiatieven, inclusief troonrede en een feestje. Een mooie gelegenheid om het thema van mijn vorige blog over stem geven aan de onderdrukten in onze maatschappij eens door te trekken naar de stem van de niet-menselijke natuur.

Welke ruimte of welke stem krijgt de niet-menselijke natuur? Wordt zij niet onderdrukt door onze ‘vooruitgangsdrang’? Is het vooruitgang wanneer er bosbranden woedden, de rivieren vervuild raken en het groen verdwijnt? Doen we recht aan de intrinsieke waarde van de niet-menselijke natuur? Bieden we ruimte voor haar stem?

Niet-menselijke rechtspersonen

Een stem geven aan een rivier, dat klinkt wellicht ietwat bijzonder. Toch zijn er wereldwijd een heel aantal organisaties die lobbyen om rivieren of natuurgebieden tot een rechtspersoon te verklaren. Onder meer in Canada, Colombia, Ecuador, India en Nieuw-Zeeland is dat al het geval, zoals de Magpie River in Canada die een negental rechten heeft. Bij zulke rechten moet je denken aan de vrijheid om te stromen, om niet vervuild te worden, en het recht op gezondheid en bescherming.

Een deel van een rivier kan beschermd zijn, maar als het eventjes verderop de wettelijke rechten verliest, begin je gemakkelijk wat cynisch tegen deze formele processen aan te kijken.

In Nederland zijn er ook verschillende organisaties in de weer om wateren tot rechtspersonen te maken. Zo zijn Ambassade van de Noordzee en Maas Cleanup bezig om respectievelijk de Noordzee en de Maas als rechtspersonen te laten erkennen, om daarmee de wateren een stem te geven in het Nederlandse rechtssysteem.

Door rivieren formeel een stem te geven, zoals wij wettelijk gezien ook een stem hebben, wordt er ruimte gecreëerd om te luisteren, rekening te houden met, en recht te doen aan een cruciaal deel van onze menselijke leefomgeving. Menselijke afgevaardigden gaan dan in gesprek met gemeentes, overheden en bedrijven om zo de bescherming te waarborgen.

Geen kant-en-klare oplossing

De praktijk is echter – zoals wel vaker het geval blijkt te zijn – weerbarstig. Hoe gaat het precies in zijn werk? Mag de rivier ook aangeklaagd worden bij een overstroming? Indien dat kan, hoe gaat zo’n proces dan? Een ander praktisch ongemak is topografisch. Aangezien de rechten die aan rivieren worden verleend vaak lokaal zijn, en een rivier zich weinig aantrekt van landsgrenzen, is de praktijk ingewikkeld. Een deel van een rivier kan beschermd zijn, maar als het eventjes verderop de wettelijke rechten verliest, begin je gemakkelijk wat cynisch tegen deze formele processen aan te kijken.

Maar de weerbarstige praktijk hoeft niet af te doen aan de krachtige symboliek. Ook als een rivier maar deels beschermd is, of als de praktische consequenties van de rechten van de rivier nog onbekend zijn, heeft het erkennen van een rivier als rechtspersoon effect. Het verkrijgen van rechten doet ons als mens namelijk nadenken over de verhouding tot de rivier. Waar het eerder makkelijk kon worden gezien als een bron van water of een afvalpunt, wordt er ruimte gemaakt om na te denken over de vraag wat nu goed is voor de rivier zelf.

Laten we onderzoeken of er bepaalde structuren zijn die bijdragen aan het stil maken van de stem van de niet-menselijke natuur.

Het is daarom een heel mooi voorbeeld van ruimte creëren. Het zet aan tot reflectie op de vraag hoe wij in onze individuele levens, in onze kerkelijke gemeenschappen en in de breedte van de maatschappij verstillen om de stem van de gehele schepping te horen. Hoe kunnen we de symbiotische relatie die we hebben met de natuur, niet-menselijk én menselijk, recht doen? Hoe kunnen we recht doen aan de onderdrukten om ons heen, zowel mensen als rivieren, bomen, en dieren – de natuur in de breedste zin, waar wij onderdeel van uitmaken?

Minstens een gedachtenexperiment

Misschien voert het vechten voor erkenning van rivieren en meren als rechtspersonen, je wat te ver, maar laat het idee op zijn minst een prikkelend gedachtenexperiment zijn. Een experiment dat jou even uit het middelpunt van de aandacht haalt – uit de mens-gecentreerde werkelijkheid, die we vakkundig hebben geconstrueerd – om even stil te staan bij de niet-menselijke natuur die weinig tot geen stem krijgt in onze maatschappij. Hoe ziet een wereld eruit waarin de beek die langs je huis stroomt, of het meer aan de rand van je stad, een plekje krijgen aan de overlegtafel, omdat zij als stukjes van de schepping, intrinsiek waarde hebben?

Nu valt je misschien op dat wat ik hier schrijf eigenlijk op gespannen voet staat met mijn voorgaande column. Daar betoogde ik om juist niet te spreken voor of in plaats van de onderdrukte, maar om de onderdrukte zelf te laten spreken – en om je eigen stem dus even niet te laten klinken. “Ruimte maken voor de onderdrukten vereist een heroverweging van eigen macht en privilege. Het is een versterken van de stemmen die zo vaak overstemd worden; en het is niet het spreken namens hen.”

In het geval van de niet-menselijke natuur is het lastig om die zelf te laten spreken, maar de kern staat fier overeind: laten we onderzoeken of er bepaalde structuren zijn die bijdragen aan het stil maken van de stem van de niet-menselijke natuur. In hoeverre nemen we die perspectieven en ‘stemmen’ mee in onze overwegingen?

Yanniek van der Schans is als theoloog thuis in Bijbels Hebreeuwse taalkunde en theologische filosofie. Ze is docent levensbeschouwing en redactiesecretaris van tijdschrift Schrift.

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken