Symbooltaal

Gerard Reve laat in Bezorgde Ouders zijn romanheld Treger verzuchten dat het portaal van zijn kerk was ‘volgeprikt met lelijke kindertekeningen, die meestal een vis voorstelden, misschien omdat het vaderland grotendeels uit water bestond.’ De kracht van een symbool wordt soms wat overschat. Wie denkt er bij het zien van een vis nog aan ICHTUS, Iesous Christos Theou Huios Sootèr (Jezus Christus, Zoon van God, Verlosser)?

Nou, denken misschien niet, maar dat is nou juist wat een symbool ook niet beoogt. Het staat ver buiten onze rationele taal. Het eenvoudige visje dat al in de tweede eeuw opdook, ongetwijfeld ook op Romeinse muren, roept wel degelijk de bedoelde betekenis op, ook zonder er woorden aan vuil te maken. En tenzij het op de gevel van een vishandel staat afgebeeld, denkt niemand bij dit symbool aan de klasse der gewervelde dieren, die uiteenvalt in beenvissen en kraakbeenvissen. Hooguit roept het associaties op met de Staatsloterij.

Bij het zien van het visje weten we waar we aan toe zijn: hierop heeft een christen zijn stempel gedrukt. Wie zo’n krabbeltje zet, vertelt ons: dit is waar ik voor sta, hier hoor ik bij. Dat is de kracht en ook de bedoeling van het symbool. Hét plaatje dat meer zegt dan duizend woorden.

Dat is mooi, maar niet altijd gepast. In het wegverkeer bijvoorbeeld zie je (de laatste tijd steeds minder trouwens) van die visjes op de achterkant van de auto. Ik heb dat altijd wat ongemakkelijk gevonden, want wat heb ik met het geloof van mijn voorbuurman te maken als hij bij het stoplicht de motor laat afslaan? Moet ik dan soms níet toeteren? Als automobilist spreek ik de ander namelijk het liefst in diezelfde hoedanigheid aan.

Maar soms heeft het ook daar zijn functie. Toen ik ergens in Spanje ver buiten de bewoonde wereld, langs een doodstille weg, in de brandende zon stond te liften, geheel verstoken van water, was het een Godsgeschenk dat er na uren een auto voor me stopte. Toen die me veilig in Zaragoza had afgezet zag ik bij het wegrijden dat visje op de achterklep. Dat voelde toch wel als een Teken, waaraan ik geen woorden hoef toe te voegen.