< Terug

Word stil

Handreiking

Een uitnodiging om stil te zijn, te zwijgen, aan de hand van teksten en vragen. In deze Handreiking met werkvragen staat dit motto centraal: laat je mond stil zijn, dan spreekt je hart, laat je hart stil zijn, dan spreekt God.

Laat je mond stil zijn,
dan spreekt je hart.
Laat je hart stil zijn,
dan spreekt God.

(uit de Koptische traditie)

‘En God sprak: “Er zij licht” en er was licht. Het licht noemde God dag, het donker nacht.’

Als er iets over ons ontstaan in spirituele zin te melden is, is het wel dat we in het bestaan geroepen zijn. Door Gods spreken heeft al wat bestaat zijn ordening gevonden. Dit spreken schept een werkelijkheid, geeft naam aan wat er is, brengt aan het licht, openbaart. Spreken opent een deur naar leven.

Zoutmeren in Bolivia.
(beeld: Maaike Hermans)

In meditatiegroepen nodig ik deelnemers uit om te delen wat er in de stilte was. Ik doe dat niet omdat ik zo nieuwsgierig ben naar de innerlijke bewegingen van de ander. Het is een aanmoediging om in een enkel woord naam te geven aan dit moment. Eén woord maar is voldoende als brug naar die ervaring van stilte. ‘Het was alsof ik opgenomen werd in het licht’, vertelde iemand. ‘Ik ben daar nu niet, maar weet wel dat het licht altijd met me meegaat.’ Het woord ‘licht’ is voor deze persoon een verbinding geworden met het onnoembare. Zulke woorden zijn van levensbelang.

In zijn boek Een plaats om te wonen maakt André Zegveld duidelijk dat er één ervaring, één inzicht, één zin is geweest, die het leven van Jezus geschraagd heeft. In de doop werd hij gewaar: ‘Jij ben mijn veelgeliefde zoon.’ Het is zijn missie geworden om van hieruit te leven, het te delen en aan te zeggen aan iedereen.

Handreikingvraag:
Welk spreken draagt jouw leven?

Spreken ten dode

Net zoals spreken leven-gevend kan zijn, kent het ook een dodelijke kant. Dat is een spreken dat afbreekt en verwarring schept. Het wordt gedreven door nieuwsgierigheid. Het plaatst mensen in een hokje en speelt de baas over anderen. Het zoekt het eigen gelijk en de eigen roem. Dit spreken brengt je weg van je eigen kern en verhindert dat je een ander bereikt.

Woestijnvader Diadochos zei: ‘Zoals voortdurend openstaande deuren van een bad zeer snel de warmte van binnen naar buiten stromen laten, zo laat hij die veel praat, ook wanneer hij goede dingen zegt, zijn “herinnering” door de poorten van de stem vervluchtigen.’ Het spreken wordt vluchtig en raakt los van de herinnering aan wie je ten diepste bent, namelijk iemand die bij zichzelf is en verwijlt in Gods aanwezigheid.

Handreikingvraag:
Wanneer lijkt jouw spreken op zo’n openstaande deur?

Het zwijgen van de mond.
(beeld: Mirjam Dirkx)

Zwijgen ten dode

Zou het dan niet beter zijn om te zwijgen bij het lezen van bovenstaand verhaal? Als mijn spreken me al wegvoert van mezelf, hoe kan ik dan in het spreken ooit bij een ander uitkomen, iemand verstaan of de essentie van diens woorden peilen?

In een bespreking van het werk van Nobelprijswinnaar Abdulrazak Gurnah, die in zijn boeken onderzoek doet naar taal en de (on)mogelijkheid om elkaar te begrijpen, werd het zwijgen als apart thema belicht. Zijn hoofdpersonen doen er vaak het zwijgen toe. Ze zwijgen uit onmacht en uit zelfbehoud, uit angst om fouten te maken of onderdrukt te worden, of ook om hun waardigheid te bewaren. In zwijgen zijn blijkbaar vele smaken te onderscheiden.

‘Jezus wordt opgesteld voor de landvoogd. De landvoogd ondervraagt hem en zegt: bent ú de koning van de Judeeërs? Maar Jezus verklaart: ú zegt het! En als hij wordt aangeklaagd door de heiligdom-oversten en schriftgeleerden antwoordt hij niets. Dán zegt Pilatus tot hem: hoort u niet hoevele dingen ze tegen u getuigen? En hij antwoordt hem niet, op niet één uitspraak, zodat de landvoogd zich zeer verwondert.’ (Matteüs 27:11-14, Naardense Bijbel)

Handreikingvragen:
Hoe proeft het zwijgen hier?
Welke smaak kent jouw zwijgen?

Zwijgen ten leven

Waarom zouden we er het zwijgen toe doen? Juist op de contemplatieve weg wordt een mens aangespoord om de praktijk van het zwijgen te beoefenen. Het zwijgen opent een ruimte om zichzelf te verstaan, een ander te leren kennen en uiteindelijk te kunnen vertoeven in Gods aanwezigheid. Zwijgen is vooral hard werken, omdat het allereerst een opgave is om aan jezelf te werken en een proces van omvorming op gang te brengen. Het koptisch gebed, dat als motto boven dit artikel staat, laat ons een weg van zwijgen zien die openen kan.

Het zwijgen van het hart.
(beeld: Mirjam Dirkx)

Laat je mond stil zijn…

Zwijgen begint met mijn mond te houden. Woorden geef ik geen stem meer. Er komt uiterlijke stilte, waarin mijn lichaam zich laat voelen, mijn gemoed beweegt en mijn gedachten gaan. Het zwijgen van de mond brengt andere lagen in ons aan de oppervlakte. In de drukte van alledag merk ik mijn vermoeidheid bijna niet. In de stilte wel. Als het stil wordt, ontmoet ik mijn tegenstrijdigheden. Mijn ideeën over wie ik ben kloppen niet met het gevoel dat me bekruipt. Door een mislukte actie kan ik me een mislukkeling voelen. Mijn stille mond brengt innerlijk gekrakeel voort dat zich niet gemakkelijk laat samenvatten.

… dan spreekt je hart

Als mijn mond zwijgt, lang genoeg, en ik mijn innerlijke bewegingen gadesla, merk ik dat er in de stilte iets opduikt dat me richt. Ik bespeur waar ik voor sta, waar ik in geloof en me door laat leiden. Het raakt mijn eigenheid en is dieper in mij verzonken dan het spreken van mijn mond. Dan spreekt mijn hart midden in mijn lichaam, midden in mijn leven.

Wie zwijgt, leert zichzelf kennen en laat zich kennen aan de ander. In dit zwijgen ontmoeten we elkaar van hart tot hart, op een laag waar spreken ons niet brengen kan. Dat doet me denken aan een wonderlijke ervaring die ik had. Jaren na een Zen-vijfdaagse kwam ik een vrouw tegen: zij kwam het toilet van het restaurant uit en ik wilde naar binnen. Vijf dagen had ik in stilte tegenover haar gezeten. Haar naam wist ik niet, noch waar ze vandaan kwam. We keken elkaar aan en wisten wie we waren.

Het openstaan voor Goddelijke Aanwezigheid.
(beeld: Mirjam Dirkx)

Laat je hart stil zijn…

In het spreken van het hart ben ik aan het woord. Met mijn identiteit en mijn passie. Het draait dan nog steeds om mij. De aansporing om ook mijn hart te laten zwijgen is de uitdaging om uit de gedachte te stappen dat ik het middelpunt ben van mijn eigen universum. Ik durf mijn strevingen los te laten en me te openen voor Goddelijke Aanwezigheid. In het zwijgen van mijn hart oefen ik mezelf om niet mijn naam, maar Uw naam te heiligen, niet mijn wil, maar Uw wil te laten gebeuren. Het is mezelf-om-laten-vormen tot een instrument van Zijn vrede.

Helge Burggrabe die deze Koptische gebedstekst op muziek heeft gezet, schrijft er als toelichting bij: ‘In alle religies is er het idee van een immaterieel-spirituele, vormende kracht, een goddelijke grond van zijn die de wereld bij elkaar houdt. In deze oude tekst van de Kopten uit Egypte wordt het menselijke verlangen naar “doorlaatbaarheid” geformuleerd, dat wil zeggen het idee om jezelf te omarmen als een instrument dat niet uit zichzelf spreekt en muziek maakt, maar doordrongen is van dit goddelijke mysterie.’

… dan spreekt God

Het zwijgen van mond en hart is vooral een oefening om te leren luisteren naar wat er in de stilte klinken kan. Wat er klinkt, wanneer het klinkt: het is niet aan ons. We kunnen niet meer dan onze bereidheid trainen, onze waarneming zuiveren  en ons geduld bewaren.

Hoe aandachtiger, hoe inniger mijn gebed werd,
hoe minder ik te zeggen had.
Op het laatst werd ik helemaal stil.
Ik werd dat, wat mogelijk de grootste tegenstelling is van spreken:
ik werd een hoorder.
Eerst dacht ik dat bidden spreken was.
Maar ik leerde dat bidden nog meer is dan zwijgen,
namelijk horen.
Zo is het.
Bidden wil niet zeggen: jezelf horen spreken.
Bidden wil zeggen: stil worden tot je God hoort.

(Sören Kierkegaard)

Handreiking:
Laat de woorden en de muziek tot je doordringen en doe er het zwijgen toe: Lass deinen Mund stille sein (Helge Burggrabe, mysticus en componist, CD Hagios II, www.burggrabe.de)

Literatuur

Anselm Grün, Der Anspruch des Schweigens, Vier-Türme-Verlag, Munsterschwarzach Abtei, 1984.

Mirjam Dirkx begeleidt meditatiegroepen, geeft training in Compassie in de Zorg bij Zin in Vught en is als geestelijk verzorger verbonden aan Park Zuiderhout in Teteringen.


< Terug