Begeleiden van uitvaarten

De vroege christenen vielen op door hun respectvolle manier van omgaan met hun doden. Kunnen wij dat als hun navolgers in déze tijd nog waar maken?

Door wie en waarom?

Het begeleiden van uitvaarten, dat gebeurt door predikanten, toch? Want voor hen is dat toch een kerntaak? In veel met name protestantse gemeentes is dat wel zo geworden. Maar vroeger lag dat anders. Ooit was er de schoolmeester, die mooie woorden sprak. En de Rooms-Katholieke Kerk kent al een langere traditie van daartoe geschoolde leken als voorgangers bij een uitvaart.

In kerkelijk Nederland is op verschillende plekken al enige tijd een proces gaande om te onderzoeken of dit ook passend is binnen de bestaande protestantse uitvaartpraktijk. Want door meerdere factoren kan het hoge aantal uitvaarten zwaar op de agenda drukken van de aangestelde professionals. Daarom worden op diverse plekken in Nederland cursussen gegeven om gemeenteleden te scholen om uitvaarten te doen.

Natuurlijk blijven de eigen wijkpredikanten of kerkelijk werkers ook uitvaarten doen, zeker als ze iemand lang begeleid hebben. Maar er zijn ook genoeg gevallen, waarin iemand anders de uitvaart zou kunnen (bege)leiden. Als de eigen predikant met verlof is, moet er immers ook een collega invallen. Wellicht dat iemand dan nog liever een vertrouwd persoon uit de gemeente daarvoor vraagt. Ook doet de situatie zich voor dat, om wat voor reden dan ook, de betrokkenheid met de kerk en de wijkpredikant of kerkelijk werker er nauwelijks nog is. Maar de vraag voor het leiden van de uitvaart komt wel bij de kerk terecht. Want dat blijft een kerntaak van de gemeente! Die dus ook heel goed door daartoe geschoolde gemeenteleden op zich genomen kan worden.

Als, om wat voor reden ook, de betrokkenheid met de kerk of wijkpredikant er nauwelijks meer is…

Hoe en wat?

Ook binnen de Protestantse Gemeente Groningen (PGG) speelden bovengenoemde factoren. Vandaaruit ontstond het initiatief gemeenteleden op te leiden. Vanuit de Algemene Kerkenraad kreeg ik als predikant, werkzaam binnen de PGG, de taak een groep te vormen, op te leiden, te begeleiden en te coachen. Inmiddels is er een derde uitvaartgroep opgeleid.

Het cursusmateriaal van de Landelijke Kerk vormde de basis. Alles wat er zo komt kijken bij het verzorgen van een uitvaart, komt daarin voorbij. Als eerste natuurlijk het gesprek met de nabestaanden, teneinde recht te kunnen doen aan het levensverhaal van de overledene en om te horen wat de wensen zijn ten aanzien van de uitvaart. Daarna het samenstellen van de liturgie, het uitzoeken van de liederen en de (Bijbel)teksten. Ook het gebruik van symbolen en rituelen is aan de orde geweest.

Dat alles in het teken van de verbinding tussen het kleine verhaal en het grote verhaal van de Bron van het leven zelf. En er is ook praktisch geoefend met het spreken in het openbaar en het gebruik van de microfoon. De eindopdracht bestond uit het zelf samenstellen van een complete uitvaart. Op de laatste cursusdag presenteerden de deelnemers dit aan de groep en aan een aantal genodigden. Ze kregen feedback van elkaar en van de aanwezigen. Een waardige afsluiting van een intensieve cursus met grote inzet en betrokkenheid van de deelnemers.

De eindopdracht: het zelf samenstellen van een complete uitvaart

Daarna was er voor de deelnemers de gelegenheid mee te lopen met de predikanten. Ze gingen mee op gesprek met de nabestaanden en namen desgewenst een deel van de uitvaart op zich. Zo konden ze zich gaandeweg hun nieuwe taak eigen maken. Sommigen kozen ervoor deze nieuwe functie te markeren door ouderling te worden met de bijzondere opdracht tot het leiden van uitvaarten. Ter illustratie het verhaal van Anna Hetebrij, die dit jaar de uitvaartcursus heeft afgerond.

Een jaar geleden werd ik gevraagd of ik wilde deelnemen aan de uitvaartcursus. Ik hoefde over deze vraag niet lang na te denken en wilde dat graag. Vieringen bij uitvaarten hebben mij als nabije vaak troost en licht gegeven.

In de bijeenkomsten met de mede-cursisten stonden zorgvuldigheid, waardigheid en vooral goed luisteren naar elkaar centraal. Aandacht, rust en vooral ook zorgvuldigheid zijn de meest belangrijke uitgangspunten om samen met familie en nabijen een waardig afscheid voor te bereiden.

De komende periode zal ik in de praktijk optrekken met ervaren collega’s, om daarna zelf uitvaarten te mogen begeleiden. De uitvaartgroep zal voor mij een waardevolle groep blijven om ervaringen te kunnen delen.

In één van de betrokken kerken werd een bescheiden bibliotheekje ingericht met naslagmateriaal, maar ook werkboeken met praktische handreikingen. Ook kan er altijd overlegd worden met mij, als coach. En op gezette tijden zijn er bijeenkomsten voor de hele uitvaartgroep, voor intervisie en toerusting. Zoals een symposium over euthanasie in ethisch en theologisch perspectief. Er staat nu nog een avond gepland over ‘stilstaan bij rouw’, met een inleiding over verlieservaringen van ouderen, die hun partner hebben verloren.

Om de binnengekomen vragen om een uitvaart goed te kunnen verdelen op basis van beschikbaarheid, werd er een meldpunt uitvaarten ingesteld, gedragen door vrijwilligers. Bij toerbeurt zijn zij bereikbaar en is hun telefoon verbonden met het centrale nummer ‘in de cloud’. Via de uitvaartapp kan iemand van de uitvaartgroep zich melden om een bepaalde uitvaart op zich te kunnen nemen.

Ter illustratie het verhaal van Immie Hoekstra, lid van de (tweede) uitvaartgroep.

Een oproep voor het deelnemen aan de uitvaartcursus eind 2021 deed mij besluiten mij nu wel aan te melden. Bij de vorige cursus was ik nog volop aan het werk, maar met mijn pensioen in het vooruitzicht leek het mij nu het goede moment.

De cursus voldeed aan mijn verwachtingen: leerzaam, inspirerend en een grote betrokkenheid van de deelnemers.

De uitvaarten lieten na de cursus even op zich wachten. Maar eenmaal in de praktijk was de cursus een bron om uit te putten en de begeleiding van de predikant en ervaren collega’s waren een grote steun. Zoals het meestal gaat: in de praktijk leer je het pas echt. Het uitgangspunt om tijdens de uitvaart de overledene recht te doen en de familie troost te bieden, is voor mij een mantra geworden. Ik vind de gesprekken vooraf met de familie fijn om te doen. Een uitvaart voorbereiden kost veel tijd, maar door de ervaring wordt dat op den duur wat gemakkelijker. Je bouwt als het ware ook een beetje een archief op. Ik heb inmiddels 14 uitvaarten gedaan. Ze waren allemaal verschillend, maar ik hoop dat ik met mijn bijdrage de overledene recht heb kunnen doen en de familie heb mogen troosten.

Het dagdeel over uitvaarten voor dak- en thuislozen wordt gegeven door de straatpastor

Voor wie en waarom?

Voor de Groningse situatie kwam daar nog een wens bij, namelijk er ook te zijn voor hen zonder (kerkelijk) netwerk om op terug te vallen. De dak- en thuisloze mensen. Want ieder mens verdient een respectvolle uitvaart.

We gingen in gesprek met de straatpastor. In de Groningse uitvaartcursus kwam er vervolgens een dagdeel bij, gegeven door de straatpastor. Want dat bleek een vak apart: een uitvaart samenstellen voor iemand uit deze doelgroep. Een gesprek met de nabestaanden zal er niet vaak zijn. Dus het verhaal over iemands leven moet je bij elkaar zien te sprokkelen bij eventuele hulpverleners, die betrokken zijn geweest. En de aanwezigen? Dat is ook afwachten. Kaarten worden er sowieso niet verstuurd. Van de totale uitvaartgroep heeft zich een aantal mensen beschikbaar gesteld om de uitvaarten van de dak- en thuisloze mensen te doen.

Ter illustratie het verhaal van Judith Meijer, lid van de (tweede) uitvaartgroep, vrijwilligster bij het Straatpastoraat Open Hof in Groningen en begeleider van eenzame en/of gemeentelijke uitvaarten.

Het is eervol en dankbaar werk om het leven van mensen te eren en rond te kunnen maken.

Iedereen is een mooi, uniek mens en verdient een waardig afscheid.

Daarbij wil ik graag het levensverhaal van de overledene vertellen. Daarvoor probeer ik in het leven van iemand te duiken en te zien welke informatie ik (in relatief korte tijd) over iemand kan vinden. Vaak is er geen familie (meer) in beeld en vraagt het creatieve manieren om contacten op te sporen en informatie over de overledene te verzamelen. 

Dat iemand soms een zwaar leven heeft gehad, mag benoemd worden. En tegelijkertijd ook dat iemand meer is dan zijn daden, gedrag of leven. Welke vaardigheden heeft hij gebruikt om te kunnen (over)leven, wat maakte deze persoon uniek en welke wijsheid bracht hij met zich mee? Waar haalde hij zijn levenskracht vandaan? Geloofde hij in God? 

Het complete verhaal (voor zover het compleet te maken is) mag verteld worden. Door op deze manier aandacht te besteden aan deze mensen, kan het anderen hoop geven, dat er wel degelijk ook aan hen gedacht wordt. En wat ze ook meegemaakt hebben, dat we ze nooit alleen laten gaan.

Recht doen aan het leven van de overledene en troost bieden aan de nabestaanden

Juist in die bijzondere situatie er ook vanuit de kerk te zijn, laat nog eens zien dat het begeleiden van uitvaarten ‘cruciaal’ is. Het brengt ons bij de kern van gemeente van Jezus Christus te zijn in onze tijd. Helpen, waar geen helper is.

En het bepaalt ons bij waar het ten diepste om gaat bij het samenstellen en uitvoeren van een uitvaart. Namelijk: recht doen aan het leven van de overledene en troost bieden aan de nabestaanden.

In die zin is elke uitvaart ook weer een ‘kans’. Dat je vanuit de christelijke traditie iets extra’s kan bieden. Niet om iemand op het laatste moment nog even te bekeren, maar om de aanwezigen bij de uitvaart enkele troostvolle woorden mee te kunnen geven. Verhalen van licht en hoop. Van mogen zijn, zoals je bent, met heel dat geleefde leven met zijn lichte en donkere kanten. Elke uitvaart als een kans. Al was het alleen maar zoals een ‘lotgenoot’ bij de uitvaart van een dak- en thuisloze verzuchtte: dit kan dus ook voor mij.