De Bergrede als therapie tegen angst – maar is dat genoeg?

Oorlog en vrede houden de mensheid al eeuwenlang bezig. Nu wereldmachten opnieuw inzetten op bewapening, is die vraag actueler dan ooit. Hoe ga je als christen om met geweld? Tegen die achtergrond las theoloog Jan Venderbos Alleen door vrede van Eugen Drewermann – een boek dat angst aanwijst als motor van oorlog en de Bergrede presenteert als weg naar genezing.

Eind jaren ’70 moest ik in militaire dienst. Het was de tijd van de Koude Oorlog en de dreiging met kernwapens. Ik had ernstige gewetensproblemen met het in dienst gaan. Na eindeloos piekeren besloot ik dienst te weigeren. Maar de twijfel bleef me mijn leven lang achtervolgen.

Zeitenwende: van optimisme naar oorlogsdreiging

In de loop der jaren deed ik wel eens mee met demonstraties tegen kernwapens. Legendarisch was de massale betoging in Den Haag in 1983. Toch voelde ik me er niet altijd thuis, omdat naar mijn idee het probleem van het kwaad en de vraag hoe dat te bestrijden, werd gebagatelliseerd. Na 1989 – de val van de Muur en het Oostblok – kwam er een groot optimisme over het Westen: “het vrije Westen had gewonnen.” Er groeide een groot vertrouwen in de toekomst. Dat vertrouwen werd echter de grond ingeboord na 9/11.

Inmiddels ziet de wereld er de laatste jaren weer dreigender uit. Dat hangt samen met de oorlog in Oekraïne en de grilligheden van de Amerikaanse president Trump. Er is sprake van een ‘Zeitenwende’, een historisch keerpunt in de tijd, zoals benoemd door bondskanselier Olaf Scholz in zijn toespraak na de Russische invasie van Oekraïne in 2022. De term die een omslag in het Duitse veiligheidsbeleid markeert, werd in 2022 in Duitsland uitgeroepen tot Woord van het Jaar. 

We zitten in een nieuwe wapenwedloop, waarbij ons gedrag wordt bepaald door wat de ander van plan is

Afgelopen zomer maakte Donald Trump tijdens de Navo-top in Den Haag duidelijk dat hij wil dat de lidstaten 5 procent van hun bbp zouden besteden aan defensie – voor Nederland komt dat neer op zo’n 40 miljard euro per jaar. We zitten in een nieuwe wapenwedloop. Kenmerkend daarbij is dat je je gedrag laat bepalen door wat je denkt dat de ander van plan is.

Hoe pacifisme plaatsmaakt voor een tendens van bewapening

Tijdens mijn vakantie in Noord-Frankrijk werd ik steeds weer geconfronteerd met de massabegraafplaatsen uit de Eerste Wereldoorlog. In alle dorpjes stonden de herdenkingsmonumenten voor de gevallen jongens. Terug thuis was ook mijn eigen dorp in de ban van de Airborne-herdenkingen. Met oorverdovend geraas vlogen de oude RAF-toestellen over.

En dan de krant. Op één dag lees ik in Trouw: onafhankelijke Russische media melden dat inmiddels 220.000 Russische militairen zijn gesneuveld in Oekraïne… De Nederlandse regering wil burgers een militaire basistraining geven van tien weken, in de hoop op een weerbare samenleving in crisistijd… Von der Leyen reist in recordtempo stad en land af om de wapenproductie op te voeren… Frans Timmermans veegt het laatste restje pacifisme weg uit GroenLinks/PvdA en pleit voor het leveren van héél véél wapens om Rusland uit te schakelen… En tenslotte: in China marcheert men tijdens een militaire parade over het Plein van de Hemelse Vrede (!).

Eugen Drewermann: een productief schrijver

Daarnaast lees ik het boek van Eugen Drewermann, Alleen door vrede. Vredeseducatie aan de hand van de Bergrede (2024). Drewermann (85) is een Duitse theoloog, filosoof en psychoanalyticus. Hij werkte aanvankelijk als pastor en priester, later ook als psychotherapeut, en doceerde geschiedenis van de religies en dogmatiek aan de theologische faculteit van Paderborn. De Rooms-Katholieke Kerk stelde hem in 1991 op non-actief wegens zijn kritiek op kerkelijke dogma’s.

Drewermann is een bijzonder productief schrijver. Zo publiceerde hij onder meer de tweedelige standaardwerken Dieptepsychologie en exegese. Dit boek, met de oorspronkelijke titel Nur durch Frieden bewahren wir uns selber, verscheen in 2023, toen de Russisch-Oekraïense oorlog al een tijd aan de gang was. De Nederlandse vertaling, vertaald door de voorzitter van het Drewermann-studiegenootschap in Nederland, telt zo’n 300 pagina’s, aangevuld met 30 pagina’s bibliografie en registers. Het werk is opgebouwd uit zes hoofdstukken, die weer onderverdeeld zijn in subdelen en vervolgens nog van A t/m D. Opvallend is het grote aantal voetnoten, waarin de auteur vooral uit zijn eigen boeken citeert.

De Bergrede als therapie tegen angst

Drewermann heeft eigenlijk één centrale stelling, die steeds terugkomt en die hij voortdurend parafraseert: de wereld zit gevangen in een ingebeelde angstfantasie. Precies daarom is Jezus gekomen: om de spiraal van angst te doorbreken.

Hij schrijft:

“Hij wilde in vertrouwen op God, als de oorsprong van al het goede en van genade, de drijfveer van de angst in zijn geheel buiten werking stellen.”

En elders:

“Angst dwingt afwisselend van verdediging tot aanval tot telkens nieuwe agressieve confrontaties. Angst is blijkbaar alleen tevreden met doelgerichte angstverbreiding in de richting van mogelijke vijanden, die geïntimideerd moeten worden met afschrikkende dreiggebaren. Maar precies zo reageert de tegenstander – de angst van de een is de angst van de ander. Alle bewapeningsmaatregelen, met steeds effectievere wapens en steeds grotere en sterkere legereenheden, lossen het conflict niet op. Ze kunnen het slechts stap voor stap vergroten en verhevigen.”

Kortom: wat nodig is, is geen bewapening maar een therapie tegen angst. En die therapie biedt de Bergrede.

Alleen door vrede: een boek dat vragen oproept

Ik heb geworsteld met dit boek. Zijn analyses zijn vaak scherp, en geregeld stem ik met hem in. Bijvoorbeeld wanneer hij spreekt over “de val van het christendom” (een term van G.J. Heering, naar diens klassieker Christendom, staat en oorlog), toen het geloof met Constantijn tot staatsgodsdienst werd verheven en zich verzoende met oorlog en militair geweld. Ook zijn kritiek op de politiek van de machthebbers, op het Westen en op het militair-industrieel complex deel ik. Evenzeer zijn opmerkingen over de militaire opleiding en de training van rekruten. Ik ben het hartgrondig met hem eens dat ook training in geweldloos of ‘passief verzet’ geboden is.

Voor de verdere invulling van de Bergrede geeft Drewermann vaak treffende citaten weer van Gandhi of Tolstoj. Ook de excursen over beeldende kunstenaars en schrijvers rond deze thematiek vond ik boeiend.

Het adagio lijkt wel: wie niet voor Drewermann is, is tegen hem

Maar Drewermann reduceert en psychologiseert de hele problematiek wel erg sterk door alles te herleiden tot ingebeelde angst. Ja, angst speelt een grote rol, maar vaak is die ook terecht en invoelbaar. In lijn hiermee vind ik dat hij vaak wel erg veel begrip toont voor Poetin, en juist niet voor oud-predikant en oud-bondspresident Joachim Gauck, na een Taizé-ontmoeting in Rostock. Hij sabelt Gauck neer met de woorden: “Hier staat God opnieuw aan de kant van de beste bajonetten.” Hier lijkt het adagio wel: wie niet voor Drewermann is, is tegen hem.

Oorlog en vrede vragen om nuance

Kortom: ik vind Drewermann te zwart-wit, te ongenuanceerd en exegetisch ook niet sterk. Je moet de Bijbel niet alleen door een psychoanalytische bril lezen. En de vraag blijft: kun je de Bergrede wel zó rechtstreeks toepassen op de vragen van oorlog en vrede?

Uiteraard heeft het gaan van de weg van Christus onvermijdelijk consequenties voor de manier waarop je oorlog voert dan wel vrede najaagt. Maar wat meer nuance en realisme kan geen kwaad.

Over de auteur

Meer lezen?