De hel, het vagevuur en de keuzes die we maken

Onrecht en onechtheid leiden tot het verlies van je ziel. Zowel Lieke Marsman, J.K. Rowling, C.S. Lewis en de mystica Caterina van Genua schrijven erover. Hun verhalen vormen een vagevuur dat onze keuzes blootlegt. Theoloog Marianne Vonkeman duikt in dit literaire vagevuur. Het roept voor haar de vraag op: zijn wij schimmen of op weg om personen te worden?

‘Daar lig je dan op je sterfbed, en je hoopt maar dat God je je middelmatigheid zal vergeven’. Lieke Marsman windt er geen doekjes om. Niet in haar boek Op een andere planeet kunnen ze me redden, alsook in haar laatste postuum uitgegeven boek De dichter en de duivel. Liever een schouderamputatie dan het verlies van je ziel. Je ‘committeren aan het leven’, of het nu geluk of rampspoed is – dat is wat ze wil. Geen tijd voor afleiding die alleen maar middelmatigheid en zielsverlies oplevert. Zo bleef ze liefhebben, schrijven en lezingen houden tot vlak voor haar sterven aan kraakbeenkanker, nog maar 35 jaar oud. Lieke Marsman voegt zich in de reeks van schrijvers die waarschuwen voor de gevolgen van het verlies van de ziel, niet alleen voor individuen maar ook voor samenlevingen.

Zielsverlies

Lieke Marsmans laatste boek is één en al aanklacht tegen zielsverlies. Het boek is geënt op de Goddelijke Komedie van Dante, een reis langs hel, vagevuur en hemels paradijs, al komt in haar boek het paradijs alleen als verdwenen vergezicht langs. Net als Dante verdwaalt haar ik-figuur halverwege haar leven in ‘een donker woud’. In dit geval een ‘woud van managers-en makelaarstaal’. In de berging van haar nieuwe woning ontstaat een gat waaruit gefluister opduikt: ‘Dit is geen gat maar een gate’. Ze daalt af in deze ‘outlet-opportunity’ (een mooi dubbelzinnig woord) en betreedt de zes cirkels van ‘Onder-Nederland’. Het is de plek ‘waar onze alter-ego’s moeten boeten voor alles wat het daglicht niet kan verdragen maar wat toch bovengronds passeert.’

Zielsaldo

In dit ondergrondse gebied wordt het kwaad dat in Boven-Nederland begaan wordt, uitvergroot. In de eerste binnenring wordt ons doen en laten zichtbaar op grote videoschermen. Elke vorm van ‘fake’ kost een stukje van je ziel. Breed lachen op de socials terwijl je een rotavond hebt. Het misbruiken van het knipoogemoticon ;). De subtiele kunst van onverschilligheid. Telkens slinkt je ziel-tegoed (tenzij je bij voorbaat al de helft ervan had ingeleverd voor de aankoop van zielsaldo in crypto). In de volgende cirkels worden de zonden en het zielsverlies steeds ernstiger, zoals we zullen zien.

In de volgende cirkels worden de zonden en het zielsverlies steeds ernstiger

Voldemort

Ook J.K. Rowling beschrijft zielsverlies in haar beroemde Harry Potter-serie. Voldemort (letterlijk: dief van de dood) is de oervijand. Deze probeert zich van het eeuwige leven te verzekeren door zijn ziel op te splitsen en te bewaren in magische voorwerpen. Daar is wel steeds een moord voor nodig. In het laatste boek lezen we wat er gebeurt met die stukjes ziel, als Voldemorts restantje zichtbaar wordt in de wereld na de dood. Harry heeft zich opgeofferd voor zijn vrienden en is wakker geworden in een lichte ruimte, ‘als het Londense treinstation Kings Cross’. Hij hoort iets ‘dat spartelde, worstelde, doelloos bewoog. (-) het had de vorm van een klein, naakt kind en lag spartelend op de grond. De huid van het schepsel was rauw en rood, alsof het gevild was en het lag rillend onder een stoel. Blijkbaar was het daar achtergelaten, als iets ongewenst, weggestopt waar niemand het kon zien.’

Het wekt medelijden en weerzin tegelijk op, maar Harry’s gids Dumbledore zegt: ‘Dat is iets dat wij niet kunnen helpen. (-) Heb geen medelijden met de doden, Harry. Heb medelijden met de levenden, en vooral met degenen die leven zonder liefde.’

C.S. Lewis

Rowling is onder meer geïnspireerd door C.S. Lewis (†1963). Deze schreef het nog altijd relevante boekje De Grote Scheiding. We krijgen daarin een doorkijkje naar hel, vagevuur en hemel. De schrijver maakt in een droom een busreis vanuit een grauwe schimmige stad naar ‘het dal van de Schaduw van de dood’ of – als je de goede keuze maakt – ‘het dal van de Schaduw van het leven’. Een ‘tussenplek’ zoals ook het oude idee van het vagevuur. Onderweg ontmoet hij allerlei inwoners: schimmen, ‘stevige mensen’ en lichtende personen. Het dal is een soort oneindig grasland met uitzicht op de bergen waarachter de hemel ligt. In dit dal moet de keuze gemaakt worden tussen illusie en werkelijkheid.

Schimmen

De inwoners van de grauwe stad worden hier geconfronteerd met hun ‘schimmigheid’, dat wil zeggen: hun gebrek aan werkelijk gewicht, aan realiteit. Ze leefden in hun eigen zelf gecreëerde fantasiewereldje en na hun dood zijn ze niet meer dan een schim. Toegang tot de hemel is afgesloten omdat die te solide, te werkelijk is. De schimmen zijn zo onwerkelijk dat zelfs het gras onder hun voeten te hard is om over te kunnen lopen en pijn doet aan hun voeten. Het is een schitterend beeld dat Lewis hier oproept en dat door Marsman in een andere vorm herhaald wordt. Zonden zijn dingen die je doet door de werkelijkheid of aspecten ervan te negeren of te verdraaien. Ze leiden tot zielsverlies dat weer leidt tot onwerkelijkheid. Je bent er niet echt. Wat werkelijk is, wordt ontkend.

Ze leiden tot zielsverlies dat weer leidt tot onwerkelijkheid

Influencers en media-boksers

Bij Marsman zijn het de influencers die de tweede cirkel van de hel bevolken. Taal blijkt een belangrijke bron van ‘fake’ te zijn. De dichter probeert uit te leggen dat poëzie zich daartegen verzet, want ‘poëzie is het maken van keuzes’. Poëzie vraagt geconcentreerde geestkracht want elk woord vertegenwoordigt een keuze. Maar de influencerheeft meer belangstelling voor de dodelijke ziekte van de dichter: ‘ik ben zelf juist altijd dol op content over mensen die ongeneeslijk ziek zijn’. Een gnoom vertelt dat alleen een abonnement op SoulSearcher+ haar kan vrijwaren van ziel-slinkende reclametaal. In de grotten om haar heen hoort de dichter hoe er overal stukjes ziel weggebeiteld worden en voelt iets van de collectieve pijn die dat veroorzaakt. De derde ring van Onder-Nederland is de boksring van ons Hollandse medialandschap. Hier probeert de dichter ongemakkelijke waarheden te vertellen, maar ze wordt knock-out geslagen. Gelukkig is er troost bij een mede-dichter. Want gedichten zijn verweer.

Economische zonde

Al te vaak wordt het idee van ‘zonde’ gereduceerd tot het overtreden van een bepaalde burgerlijke moraal. Maar zoals al deze schrijvers laten zien: zonde kan zich op veel manieren vermommen. Ook samenlevingen kunnen zondigen en niet langer doen waar ze voor bestemd zijn: geluk, vrede en welzijn van al haar inwoners bevorderen.

In de vierde helle-ring leert Marsmans dichter wat economische zonden zijn. Ze ontmoet Gerrit Zalm, de voormalige minister van financiën. Hij legt haar uit waarom het verstandig is dat de verzorgingsstaat wordt afgeschaft. Dat er ‘mensen kapotgaan aan een hardvochtige overheid in een steeds harder wordende wereld’ blijkt minder belangrijk dan ‘dat de post nog altijd wordt bezorgd’. De keerzijde van kapitalistisch geluk is onzichtbaar. Maar de dichter ziet: ‘dat we met kale taal en rechtlijnige algoritmes een rommelige wereld hebben gecreëerd, in plaats van andersom: een wanordelijk gespeld maar helder prachtig paradijs’.

Intellectuele zonde

In De Grote Scheiding van C.S. Lewis hoort de schrijver het gesprek van een schimmige bisschop en een lichtende Geest, een voormalige collega. God is een idee en geen feit, zo heeft de schim, gevoelig voor de tijdgeest, altijd betoogd. Hij verlangt beslist niet naar het einde aan alle vragen. Want ‘wat is er dodelijker dan intellectuele stagnatie?’ De Geest antwoordt: ‘Dat denk jij omdat je de waarheid tot nu toe alleen maar langs de weg van het abstracte verstand hebt ervaren. Ik wil je meenemen naar een plaats waar je haar kunt proeven als honing en erdoor kunt worden omhelsd als door een bruidegom’. Maar de schim prefereert de grauwe stad waar hij zijn speculerende lezingen kan blijven houden en ontkent wat werkelijk is.

Caterina van Genua

Eén van de meest originele schrijfsters over hemel, hel en vagevuur is Caterina van Genua (†1510), een getrouwde vrouw en directeur van een ziekenhuis in Genua in de tijd dat daar de pest rondwaarde. Iemand dus die midden in de werkelijkheid van het leven stond. Maar zij ziet ‘duidelijk dat het schepsel in deze wereld bedrogen wordt, omdat het datgene wat niet is, ziet en waardeert, en datgene wat waarlijk is, ziet noch waardeert’. Caterina wil gereed zijn om na de dood gelijk naar de hemel te gaan. Daarom verlangt ze naar het vagevuur dat haar van alle illusies afhelpt. Daarover zo meer.

Kanarie

In de vijfde helle-cirkel van Marsman wordt duidelijk dat je zonde – en het dreigende zielsverlies – het beste kunt herkennen aan wat er met taal gebeurt. De dichter daalt dieper de grot in, die steeds meer op een mijn gaat lijken. Ze ontdekt op een klein eilandje in de mist de Epsonprinter die al dertig jaar alle politieke toespraken voortbrengt, om het even van welke partij. Allemaal even veel blabla. Het doet haar denken aan vervolgde dichters die hun verstand wisten te bewaren door poëzie te schrijven of te reciteren. ‘De Grote Terreur was niet opgewassen tegen de grote behoefte aan schoonheid die de mensen hadden.’ Dan ziet ze achter de printer een kleine vermagerde kanarie, die fluistert: ‘Ik leef! Dus zal ik zingen met overgave en uit volle borst, want niets vult de borstkas zo volledig als een laatste adem’. En het zingt een strofe uit de Verklaring van de Rechten van de mens, als een laatste waarschuwing.

Ziek

In de zesde cirkel van de hel heeft de dichter een date met de duivel. Die lijkt zowel op een vleermuis als op een libelle, beide vraatzuchtige beesten, de een met een afstotend uiterlijk en de ander aantrekkelijk. Het is een treffend beeld van de soorten van verleidingen die je ziel opvreten. Gelukkig: de sparkmist, ze worden geen ‘soulmates’. Een ironisch woord omdat het juist de soul van de dichter is die gevaar loopt, hoe aaibaar de duivel ook is. Ze beseft: ik mis thuis. Als ze weer bovengronds aankomt blijkt het oorlog te zijn, hier en wereldwijd. ‘De geschiedenis is geen herhaling, ze is een fuga’. Het wordt allemaal alleen maar erger. De wereld heeft haar ziel verloren. De werkelijkheid die we hebben gecreëerd is ongeneeslijk ziek. Dit is de waarschuwende spiegel die Marsman ons voorhoudt, een spiegel als een vagevuur. Zouden betere keuzes nog mogelijk zijn?

In de zesde cirkel van de hel heeft de dichter een date met de duivel

Vagevuur

Het idee van ‘vagevuur’ is lang weggeweest. Het vagevuur is een plek waar je na de dood nog bevrijd wordt van alles wat niet hemelswaardig is. De katholieke gebeden voor overledenen stoelen nog op deze oude leer. Net zoals hemel en hel weer ‘hot’ zijn, komt ook het vagevuur weer in de belangstelling. Het is allemaal beeldtaal uiteraard, beeldtaal op de manier van poëzie: het roept iets op en verwijst naar een werkelijkheid die buiten het bereik van woorden ligt. Deze beeldtaal over zonde, hel, vagevuur en paradijs, hoort bij onderwijs dat aanleert hoe je kunt onderscheiden tussen goed en kwaad. Die vaardigheid is niet nodig als alles een beetje goed en een beetje kwaad is, of als ‘fake’ en ‘echt’ onbelangrijk worden. Hopelijk ontdekken we dat er werkelijke keuzes te maken zijn, willen we een werkelijk leefbare samenleving ontwikkelen.

Vurig

Bij Caterina begint het vagevuur al in dit leven. ‘Terwijl deze heilige ziel nog in het vlees was, werd zij in het vagevuur van de ontbrande goddelijke liefde geplaatst (-). Zij begreep door middel van dit liefdevolle vuur in haar ziel hoe de zielen van de gelovigen eraan toe waren op deze plaats van het Vagevuur alle roest te reinigen van de bevlekking van de zonde die in dit leven nog niet gezuiverd waren.’

Met andere woorden: het vagevuur, vóór of ook nog na de dood, is niets anders dan de brandende liefde van God voor wie we ten diepste zijn. Wat brandt, dat is de werkzame liefde van God. Die heeft een uitzuiverende en bevrijdende werking. In haar innerlijk hoort ze de Geest zeggen: ‘jij bent wel schepsel van God, maar niet van God. Ik zie dat jij je meer beladen hebt met vormen van eigenheid dan een kat haren heeft, en zo verborgen dat ze niet bedacht noch gezien kunnen worden. Niemand anders dan God kan je daaruit redden’. Doorzien hoe je echt bent: een afhankelijk en kwetsbaar mens, vol dikdoenerij, dat is wat de brandende liefde van God wil bewerken.

Let op je ziel

De spiegel van verhalen als van Lieke Marsman, C.S. Lewis, J.K. Rowling en Caterina van Genua werken als dit vagevuur, als je ze goed beluistert. De valse identiteiten die we aannemen, de illusies die we geloven, de onbarmhartige keuzes die we maken, ze worden door hun scherpe taal ontmaskerd. Caterine ziet hoe ‘de wereld slechts van rook schijnt te leven’. Zijn we schimmen of op weg om personen te worden? ‘Wat volkomen werkelijk is, is hemels’, zegt Lewis. Marsman, levend met de dood voor ogen, beseft hoe fragiel alles is: ‘Je leven is een tijdelijk paleis’. Laten we de kanaries die ons waarschuwen niet negeren.

In de epiloog concludeert ze:

‘soms is de grond gewoon de grond
die aardlaag waar de doden in verdwijnen
en haal je adem maar het zand komt tot je mond

(-)

we wisten het niet, dat er veel meer dan dit bestond
een wanordelijk gespeld maar helder prachtig paradijs
al die kanaries, al die kolenmijnen’.

Marianne Vonkeman is emeritus predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en sinds jaar en dag verbonden aan Theologie.nl. Ze is redactielid van de redactie Spiritualiteit en beheert de website www.sporenvangod.nl.

Meer lezen over het hiernamaals? Bestel deze boeken:

In Wat er na dit leven komt neemt Daniël de Waele lezers mee in een fascinerende cultuurgeschiedenis over hoe ideeën over het hiernamaals zich in de westerse wereld ontwikkelden. Al eeuwenlang zoeken mensen naar een antwoord op de vraag: wat gebeurt er na de dood? Maar tot één overtuiging is het nooit gekomen. Daniël de Waele vertrekt vanuit het oude Egypte en neemt lezers mee langs hemelse vergezichten, schimmige oorden en wonderlijke voorstellingen. Hemel en hel krijgen een heropleving, mede door de verhalen van mensen met een bijna-doodervaring. Wat er na dit leven komt is een boek waarin hoop, angst en verbeelding samenkomen.

Bestel Wat er na dit leven komt

In Inferno deelt Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen zijn prikkelende onderzoek naar de verschillende visies op de hel. Hoewel we er liever niet over spreken, raakt het thema van de hel aan de kern van het christelijk geloof. Arnold Huijgen neemt ons in dit boek mee in een spannende zoektocht langs bijbelse bronnen, eeuwen van theologisch denken en menselijke ervaringen van schuld en gebrokenheid. Met Christus’ nederdaling in de hel als uitgangspunt ontwikkelt hij een nieuwe visie, die confronteert en hoop biedt. Daarmee vormt Inferno een fundamentele herijking van het gesprek over de hel in onze tijd.

Bestel Inferno

In Het einde van de hel pleit theoloog Reinier Sonneveld voor een tijdelijke, open hel. Hij tart de overtuiging dat er niets na de dood is en beroept zich daarbij op recente wetenschappelijke inzichten over bijna-doodervaringen. Daarnaast keert hij zich tegen de leer van een eeuwige hel. Hij laat dit idee steunen op oude christelijke bronnen. Hiermee maakt hij ruimte voor een toekomst waarin iedereen uiteindelijk zal voortleven en biedt soelaas aan diegenen die door de leer van de eeuwige hel zijn beschadigd.

Bestel Het einde van de hel

Een dichter koopt een huis en voordat ze het weet biedt haar berging toegang tot een ondergrondse wereld waar mensen in ruil voor kleine stukjes ziel hun zonden afkopen. Terwijl ze steeds verder afdaalt ontmoet ze influencers, woordvoerders, reclamemakers, oorlogsmisdadigers, en columnisten. Zo nu en dan zijn er andere dichters die soelaas bieden, maar uiteindelijk mondt de reis uit in het onvermijdelijke: ze komt oog in oog met de duivel te staan.

Bestel De dichter en de duivel