Drie boeken over vrede: vrome praatjes?

Dit jaar verschenen er veel boeken over vrede. Legeraalmoezenier en religiesocioloog Erik Sengers bespreekt drie titels: Kiezen voor vrede van Andrea Riccardi, Geloof in vrede van Joris Vercammen en Vrede. Wat het is en waarom het kan van Rolien Sasse. Welk beeld van vrede ontstaat in deze publicaties? En is het genoeg om de agressie van Rusland te stoppen?

Toen Paus Leo op het balkon van de Sint-Pieter kwam was het eerste dat hij zei: vrede zij met u. Een duidelijker begin van zijn pontificaat konden veel katholieken en andere christenen zich niet wensen. Want de opdracht om vredestichters te zijn, is een van de centrale kenmerken van de missie van christenen en christelijke kerken. Zeker in deze tijden, waarin er zoveel gewapende conflicten de aandacht vragen in de media, wordt deze opdracht actueel. Het is daarom een gelukkig toeval dat er in korte tijd drie boekjes zijn verschenen van christenen, waarin zij vanuit hun waarden en overtuigingen reflecteren op de gewelddadige conflicten van onze tijd.

Kiezen voor vrede

Het eerste te bespreken boek is van Andrea Riccardi: Kiezen voor vrede. Hij is historicus en voormalig minister in Italië, in katholieke kringen is hij bekender als de stichter van de Sant’Egidio-gemeenschappen. Deze gemeenschappen, waarvan er ook enkele in Nederland bestaan, kenmerken zich onder andere door een sterk engagement voor vrede en rechtvaardigheid. Dat komt tot uiting in bemiddeling in moeilijke conflicten en aandacht voor menselijke waardigheid (met name voor vluchtelingen).

Kiezen voor vrede biedt meditaties over Bijbelteksten in tijden van oorlog en conflict. In de inleiding geeft Riccardi daarvoor een verantwoording. Hij schrijft dat we als christenen de historische context niet kunnen negeren: we staan als christenen in de geschiedenis en het is onze taak om het Woord van God te leggen naast de actuele gebeurtenissen. Daarmee doelt Riccardi heel concreet op Oekraïne en Gaza, maar ook Sudan en andere conflicten nu en in het verleden. We kunnen ons niet aan die conflicten onttrekken, ze hebben gevolgen voor bijvoorbeeld handel en migratie.

Zijn meditaties willen stimuleren om als christenen het vredeswoord van God al biddend te horen en ons erdoor te laten leiden in ons dagelijks handelen:

“Het woord van God leidt ons op de paden van de geschiedenis omdat het de hoop verlicht en het eraan herinnert dat de Heer niet ver is”.

Stevige en systematische theologie is deze inleiding niet. Bovendien wil hij christelijke actie buiten de kerk stimuleren, maar bidden en Bijbellezen is natuurlijk zeer kerkelijk. Een oproep om lid te worden van vredesorganisaties of zelfs van Sant’ Egidio is er niet bij. Vervolgens kent zijn boek vijf hoofdstukken waarin de korte meditaties worden samengevat. Heldere thema’s zijn dit echter niet. Zo heet hoofdstuk 2 ‘God laat zich niet afleiden’, hoofdstuk 3 ‘De kracht van het gebed’. Daaronder staan kleine paragraafjes, waarin het thema uitgewerkt zou moeten worden. Elke paragraaf begint met de weergave van een Bijbeltekst; in het begin van het boek meer teksten uit het Oude Testament, aan het einde meer uit het Nieuwe Testament. Die worden dan in korte meditaties van een paar pagina’s uitgewerkt. De teksten beginnen met een Bijbeluitleg, gaan vervolgens over actuele conflicten, verwijzen weer terug naar de geschiedenis, halen tussendoor enkele kerkleraren aan, en sluiten af met enkele algemene verzuchtingen over het vreselijke van oorlog. Dat allemaal in een beperkt bestek, het is voor uw recensent wat te veel.

Stevige en systematische theologie is dit boek niet.

Geloof in vrede

Iets systematischer daarentegen, en theologisch beter onderlegd, is het boek Geloof in vrede van Joris Vercammen. Hij is emeritus aartsbisschop van Utrecht (oudkatholiek) en gepromoveerd theoloog. Het aardige van zijn positie is dat hij een brede oecumenische blik heeft. Zo citeert hij vrijmoedig rooms-katholieke theologen, pausen en auteurs, en evenzo vrijmoedig protestantse denkers uit verschillende tradities en documenten van de (wereld)raad van kerken. Dat resulteert in een heel stimulerend boekje, omdat het laat zien dat de vredesboodschap van het Evangelie over kerkgrenzen heen mensen verbindt. Zijn kernboodschap is dat er geen vrede in de wereld is zonder vrede in onze harten en met zijn boekje wil hij wegen wijzen hoe we in ons hart kunnen komen om die oproep tot vrede te horen. Dit werkt hij in vijftien korte hoofdstukjes uit, waarvan er ongeveer tien gaan over deze innerlijke vrede en ongeveer vijf over de vrede in de wereld.

‘Geloven we nog wel in vrede?’ is de vraag die hij de lezer al in het eerste hoofdstuk stelt. Mensen hebben een ingebakken gevoel voor vrede of anders gezegd, God wil vrede stichten in ons hart, in onze relaties, en in de wereld. Nemen we die vraag die God ons stelt wel voldoende serieus in ons dagelijks leven? In christelijke zin is vrede breder dan het zwijgen van wapens, het is een relatie die we met elkaar hebben en waarin het dienen van de ander centraal staat – oorlog verbreekt relaties en dient op geen enkele wijze. Vercammen ziet religies als bronnen van verhalen waarin die realiteit van vrede verteld wordt en geoefend kan worden. In het bijzonder twee auteurs haalt hij aan die in hun schriften deze weg van dienende vrede hebben gewezen. De ene is Dag Hammarskjöld, een vrome lutheraan die secretaris-generaal van de Verenigde Naties was en die heel expliciet zijn christelijke overtuiging verbond aan concrete politieke handelingen, hoe moeilijk soms ook. De andere is Thomas Merton, de Amerikaanse trappistenmonnik die er voor koos om uit de wereld te stappen om er meer verbonden mee te zijn. Het zijn voor hem voorbeelden voor hoe je door jezelf terug te zetten kan intreden in God en Zijn vrede in je leven kan laten doorwerken.

In christelijke zin is vrede breder dan het zwijgen van wapens.

De sterkste hoofdstukken zijn die over de vrede in de wereld. Daarin gaat Vercammen ook kritisch in gesprek met religies zelf en hun ingebakken neiging tot geweld (exclusiviteit, waarheidsdrang). Als rode draad in de joods-christelijke traditie ziet hij echter de vraag ‘Waar is je broer?’ en het belang dat door God wordt gehecht aan het slachtoffer. De kruisdood van Jezus is daarvan het voorbeeld, daarna heeft geweld geen plaats meer in de wereld. Zo wordt vrede geen moreel principe maar een gift en een levenspraktijk. Vrede wordt dan een belofte die vraagt om ons vertrouwen en een overgave aan God waardoor wij in onze menselijke neigingen en verlangens ontwapend worden. In plaats van spreken over een rechtvaardige oorlog kunnen we in gesprek komen over een rechtvaardige vrede. Dat houdt in een positieve toestand die is gericht op de groei van een ander, een ethiek van solidariteit, samenwerking en compassie. Vanuit deze visie wil Vercammen ook andere religies aanspreken op hun vredesboodschap, overtuigd van het feit dat er geen religieuze conflicten zijn maar wel een religieuze framing van conflicten.

Zo wordt vrede geen moreel principe maar een gift en een levenspraktijk.

Vercammen sluit zijn boek af met een flink aantal wegwijzers voor een vredesspiritualiteit. Die komen in de kern neer op wat hierboven al staat: maak jezelf niet te groot en blijf in verbinding met elkaar, blijf je informeren over wat er in de wereld gebeurt en kom in actie.

Vrede: wat het is en waarom het kan

Tot die actie roept heel concreet het boek van Rolien Sasse op: Vrede. Wat het is en waarom het kan. Zij is directeur van vredesorganisatie PAX (voorheen IKV-Pax Christi) en heeft een lange ervaring in ontwikkelingswerk en samenlevingsopbouw in niet-westerse landen. Uit die praktijkervaring put ze ruimschoots in het boek dat ze geschreven heeft. Rode draad is dat vrede niet alleen met wapens wordt gemaakt, en dat afschrikking en bewapening niet leiden tot vrede. Vrede moeten we omvattender zien, en ze geeft aan het eind van elk hoofdstuk heel concrete voorbeelden wat je als klein individu kan doen om de grote vrede te bereiken. Deze kleine stapjes geven de lezer moed!

Haar boek kent vijf hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk pleit ze ervoor om vrede breder op te vatten dan te investeren in wapens, hoewel ze het gebruik van wapens binnen het internationaal recht geenszins principieel afwijst als middel om conflicten op te lossen en burgers te beschermen. In het tweede hoofdstuk argumenteert ze dat die brede opvatting van vrede gestoeld is op internationale samenwerking, een rechtssysteem, onderlinge afspraken en supranationale instituties. Dat er al vele decennia vrede is in Europa laat het succes hiervan zien, en met het terugtrekken uit Europese en mondiale instanties vreest ze dat er een maffia-orde ontstaat waarin het recht van de sterkste geldt. In het derde hoofdstuk ontwikkelt ze dit verder door te betogen dat internationale vrede pas kan ontstaan als er in een land zelf democratie, erkenning van mensenrechten en een rechtsstaat is – de vredesnobelprijs 2025 laat de waardering hiervoor zien door die toe te kennen aan de Venezolaanse oppositieleider María Corina Machado. Het vierde hoofdstuk maakt inzichtelijk hoe wij als consument kunnen bijdragen aan rechtvaardige en vreedzame economische verhoudingen. Dat vrede ook na conflicten mogelijk is beschrijft ze in het laatste hoofdstuk aan de hand van de escalatieladder, die je omhoog maar ook naar beneden kan bewandelen.

De dreiging van Rusland

Alle drie de boeken geven, ieder op een eigen manier, de christelijke vredesspiritualiteit goed weer. Het komt erop neer dat christenen op goddelijke opdracht en naar het voorbeeld van Jezus, mensen van vrede zijn, die allereerst proberen de vrede in zichzelf en de directe omgeving te realiseren, die zich inzetten voor duurzame en rechtvaardige internationale verhoudingen, die vanuit het oogpunt van de slachtoffers terughoudend tot afwijzend zijn in het gebruik van geweld, die vrede in brede zin opvatten en bereid zijn ook in moeilijke situaties de weg van vrede te bewandelen. Tot zover kan de boodschap van de auteurs volledig onderschreven worden.

Maar wat me het meest verbaast is dat er nergens concrete voorstellen worden gedaan over hoe we nu vanuit christelijk perspectief met de grootste dreiging van deze tijd moeten omgaan: de dagelijkse ondermijning van onze economie, democratie en rechtsstaat door de Russische Federatie, die laat zich namelijk niet alleen met vrome praatjes afweren. Daar hoort een opbouw van de Europese krijgsmachten zeker bij, of vinden de auteurs dat ik met een dergelijke opmerking er blijk van geef beïnvloed te zijn door het militair-industrieel complex?

De Russische Federatie laat zich niet alleen met vrome praatjes afweren.

Een tweede vraag die bij me is blijven hangen na lezing van de boeken is: wat vertellen we aan onze Oekraiense partners, christenen en kerken? Voor hen is de situatie duidelijk: de Russen zijn de vijand, zij moeten worden verdreven uit ons land, daarvoor hebben we wapens nodig, we volgen het Bijbelse gebod heb je naaste lief en die naaste is je familie en je land, dus als we dat Bijbelse gebod volgen dan staat God aan onze kant en met Zijn hulp gaan we winnen. Zo vertelde een Oekraïense collega mij dat een keer. Deze boodschap, die begrijpelijk is vanuit hun situatie waarin het voortbestaan van het Oekraïense volk en cultuur op het spel staat, staat diametraal tegenover de inhoud van deze drie boeken. Mij gaat het er niet om wie de ‘ware’ boodschap verkondigt, maar als we solidair willen zijn met Oekraïense kerken en christenen dan moet er ook een gesprek komen over de vraag wat een christelijke vredestheologie en vredespraktijk is in tijden van oorlog.

Lees meer van Erik Sengers

Meer lezen over vrede?