Een goed gesprek over ons gemeenschappelijk huis

Hoe gaan we in onze gemeenten het gesprek aan over de klimaatcrisis? Zonder oppervlakkig te blijven, maar ook zonder in oeverloze discussies en tegenstellingen te belanden. Hier aan de hand van best practices een artikel dat verder kan helpen.

Gek genoeg is de klimaatcrisis zelden onderwerp van gesprek bij de koffie, terwijl het vermoedelijk iedereen op de één of andere manier wel bezighoudt. Wie er maar even bij stilstaat, komt bovendien op existentiële vragen uit. Is er een betere plek dan de kerk om die met elkaar te bespreken, in het licht van het geloof dat we met elkaar delen?

Kennelijk is dat moeilijk, want in mijn omgeving beginnen weinig mensen vanuit zichzelf aan dit gesprek. Wanneer ik een gesprek organiseer in onze gemeente, bereiden we dat met grote zorgvuldigheid voor.

Zo creëren we de juiste kaders voor een vruchtbare uitwisseling. Gevoeligheden zijn er immers volop!

Veel mensen zijn meer van het doen dan van het praten, waardoor handelen een toegankelijke insteek kan zijn. Met onze dagelijkse keuzes heeft klimaatcrisis bovendien alles te maken. Een geloofsgesprek rondom het thema klimaatcrisis kan verzanden in de breedte van het onderwerp. De problematiek en de levensvragen zijn veelomvattend. Onderscheid maken helpt.

In dit artikel bespreek ik aan de hand van best practices twee thema’s. We staan stil bij klimaatrechtvaardigheid, vanuit het bijbels kernbegrip rechtvaardigheid. Dit deel draait om denken en praten. Het tweede gaat over daden van hoop, en het bevrijdende inzicht dat anders leven kán. Hier komt ook ‘ruimte voor rouw’ aan de orde, als voorwaarde voor diepe hoop.

Veel mensen voelen meer voor doen dan praten – handelen is een goede insteek

Klimaatrechtvaardigheid en omkeer

Klimaatrechtvaardigheid is inmiddels een bekende term doordat milieuorganisaties en klimaatactivisten zich er hard voor maken. Voor mijzelf is het begrip onmisbaar geworden in mijn geloofsbeleving. Dat voert terug op twee bijbelse begrippen.

Ten eerste het begrip rechtvaardigheid dat nadrukkelijk ruimte krijgt in de Bijbel. Het opkomen voor weduwen en wezen is in het Oude Testament een uitdrukking van Gods rechtvaardigheid. Een samenleving wordt erop beoordeeld hoe zij zorgdraagt voor haar zwakste bewoners. Bijbelse profeten komen namens God op voor degenen die verdrukt worden. Ook Jezus is gericht op het bevrijden van mensen uit hun kleinmakende situaties, zodat ze voluit mee kunnen doen in het samenleven.

Ten tweede lezen we in de Bijbel dat de mens (adam) leeft in verbondenheid met God, medemensen en de aarde (adama). Binnen deze drie cruciale relaties komen mensen tot hun recht. Wanneer één van de relaties verstoord raakt, zullen de andere relaties daaronder lijden. Het is een kwetsbaar en kostbaar evenwicht.

We weten dat de klimaatcrisis mensen in andere delen van de wereld eerder en harder raakt dan ons in het welvarende Westen. We weten ook dat de mensen in die gebieden veel minder verantwoordelijkheid dragen voor het ontstaan ervan. Dit klopt niet met de rechtvaardigheid zoals God die ons voor ogen houdt.

Ook andere levende wezens en de aarde zelf worden verdrukt in dit onrecht. De zorg voor de aarde en de zorg voor de armen zijn daardoor twee antwoorden op dezelfde roep om rechtvaardigheid.

Dit geeft mij het besef dat klimaatrechtvaardigheid voor ons, nu, een urgent onderdeel is van onze roeping. Ecologische omkeer is een vanzelfsprekend onderdeel van spirituele omkeer. Anders gezegd: het verkleinen van je voetafdruk is een vorm van toewijding aan God.

…in verbondenheid met God, medemensen en aarde, een kwetsbaar en kostbaar evenwicht

Het is mijn ervaring dat sommige mensen dieper van dit besef doordrongen zijn dan anderen, en daardoor andere vragen hebben. De één wil hiermee aan de slag en zoekt naar handreikingen voor keuzes in het dagelijks leven. Voor een ander is het verband tussen je voetafdruk en je geloof niet evident. In een geloofsgesprek bestaat hierdoor het risico dat mensen elkaar niet bereiken, omdat hun kijk op de wereld te veel verschilt. Soms komt daar veel emotie bij kijken. Ik vind het behulpzaam om te spreken over ‘verschillende fases in ons gezamenlijke proces van omkeer’. Er is altijd iemand aan wie je je kunt optrekken, en er is altijd iemand die jij verder kunt helpen. Het belangrijkste is dat we samen een omkeer maken.

Het is zinvol om degenen die verdieping zoeken iets te bieden dat hen verder helpt. En het is goed om het onderwerp gemeente-breed te behandelen, op een manier waar iedereen zich bij thuis voelt en die mensen aan het denken zet. Een viering is in mijn ervaring een goede vorm, maar je kunt ook denken aan een interactief bezinningsmoment op een gemeenteavond.

Kringgesprek

Voor een verdiepend gesprek kan ik een kortdurende kring aanbevelen. Daarin kan onderling vertrouwen ontstaan. Door uitwisseling van persoonlijke ervaringen leer je van elkaar. Je deelt vanzelf je zorgen en punten van hoop met elkaar.

Er zijn goede gespreksboekjes die de groep inhoudelijk op weg helpen. In onze gemeente hebben we een aantal jaren de Michacursus gedaan. Dit boekje was een goed startpunt om vanuit bijbelse verhalen een gesprek te voeren en met elkaar tot concrete stappen te komen. Dit jaar gebruiken wij het boekje ‘Toegewijd leven’. In deze serie worden theologische thema’s doordacht in het licht van de klimaatcrisis. Gespreksvragen helpen een concrete toepassing te maken in je persoonlijk leven of in de gemeente.

In een kring maak ik graag ruimte voor het aspect ‘vieren’. Een kleine vesper als opening, een lied als meditatief moment en een gebed helpen mij om het niet teveel bij onszelf te zoeken. Wanneer in de opening onze ziel is aangesproken en we ons in het licht van God geplaatst hebben, verloopt het gesprek anders. Er is meer ruimte om met openheid en verwondering naar de ander te luisteren.

Wanneer in de opening de ziel is aangesproken, verloopt het gesprek anders

Laatst had ik de deelnemers gevraagd ‘een ding’ mee te nemen, dat symbool staat voor de kostbaarheid, schoonheid, kwetsbaarheid of veerkracht van de schepping. Ieder plaatste dit symbool op de tafel bij het licht van de scheppingskaars en vertelde iets van de eigen zorgen en motivatie. Dit gaf ons gesprek vanaf het begin warmte en diepgang.

Mijn ervaring is dat in kleine kringen heel wat gedeeld wordt. Wie zich geroepen voelen vanuit hun geloof duurzame keuzes te maken, vinden bevestiging op hun weg. Ik denk dat dit belangrijk is voor de gemeente als geheel. Heel voorzichtig benoem ik hier, dat deze mensen binnen de gemeente ambassadeurs kunnen zijn in duurzaam leven of voorlopers in het doorleven van de ecologische crisis.

Themadienst

In oktober wordt wereldwijd de Michazondag gevierd. Als je hierbij aansluit in je dienst, ben je deel van een groter geheel. De Michabeweging heeft Micha 6:8 als lijfspreuk: ‘Er is jou, mens, gezegd wat goed is, je weet wat de Heer van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God.’ Het begrip rechtvaardigheid staat centraal in hun materiaal. Als voorganger vind ik het vruchtbaar de viering met een groepje gemeenteleden voor te bereiden.

Daden van hoop en ruimte voor rouw

Wij leven als mensen van de hoop, ook in deze klimaatcrisis. Een focus op de eigen leefomgeving is behulpzaam, want dat verbindt ons met de aarde die ons draagt en voedt. In je eigen leefomgeving daden van hoop verrichten, is ook bevrijdend. We laten samen zien: wij geloven dat anders leven kán. Handelen geeft ruimte aan hoop.

In onze gemeente is ‘zwerfies’ een goede vorm. Jaarlijks doen we mee met de World Cleanup Day. We starten met een thee-picknick en daarna gaan we aan de slag. Handschoenen en grijpers lenen we bij de milieustraat. Wanneer we onszelf aan het eind van de ochtend fotograferen naast een grote hoop gevulde afvalzakken, geeft dat blijheid. ‘Vanmorgen hebben we samen mogen meewerken met de hemel!

Een kyriëgebed met kaarsen in de kleuren van de regenboog

Want ook daar zal niemand blij zijn met plastic soep.’ We hebben niet de illusie dat wij de grote problemen kunnen oplossen, maar zorgdragen voor de schepping geeft vreugde en je daarin samen dienstbaar opstellen verbindt.

Zoals ik hierboven wat schertsend beschreef, is het bij daden van hoop belangrijk ze in het juiste perspectief te zoeken. Wie denkt de milieuproblemen eigenhandig te moeten oplossen, zal bedrogen uitkomen. Die last is voor een mens te zwaar. Meewerken met de hemel, dat is genoeg en geeft hoop.

Het risico bestaat dat de hoop te vroeg aan bod komt en daarmee een oppervlakkig karakter krijgt. Bijbelse hoop heeft diepe gronden en gaat aan het lijden niet voorbij. Daarom is het belangrijk dat we voor dat lijden voldoende ruimte maken, in het bijzonder voor gevoelens van rouw. Zou God niet huilen over grond die onvruchtbaar wordt en dieren die uitsterven?

Hoeveel mensen ervaren niet gevoelens van onrust, ongedefinieerde angst of moeilijk te vangen somberheid wanneer ze aan de toekomst denken? De taal van rouw kan helpen om deze gevoelens te begrijpen en op waarde te schatten. Misschien zijn zulke gevoelens de tranen van God, die in ons hart worden uitgestort. In dat geval zijn ze niet bedoeld om weg te werken, maar om ons te verbinden aan Gods verdriet over de pijn van de schepping.

Scheppingsgebed

Een mooie vorm is een kyriëgebed met kaarsen in de kleuren van de regenboog. Bij iedere kleur steken we een kaars aan en bidden we voor dat deel van de schepping, dat past bij de kleur. Bijvoorbeeld blauw voor de zeeën, groen voor de gewassen en geel voor gebieden met droogte. De mens krijgt een plek bij de kleur rood, verwijzend naar ‘de roodbloedige mens’ uit het scheppingsverhaal. Paars is de kleur van de rouw. We bidden voor diersoorten die uitsterven en voor verlies van toekomstperspectief voor zoveel mensen. De regenboog herinnert ons aan de belofte die God aan Noach geeft. Wanneer alle kaarsen branden, denken we aan deze belofte.

Meer weten en verder lezen?

Raadpleeg Micha Nederland voor materiaal voor kringen of vieringen. Ook de organisatie Groene kerken, zeker wanneer je qua gemeentebeleid aan de slag wilt. Eenvoudig leven & Toegewijd leven zijn goede kringboekjes, samengesteld door Sam Janse e.a.