Het kan (niet) samen

Beleving en de kerkdienst hebben alles met elkaar te maken. Maar hoe vier je echt samen als die beleving van verschillende mensen ver uit elkaar loopt? In dit artikel lees je over de kracht van bricolageliturgie en krijg je ideeën om samen te blijven vieren.

De afgelopen pakweg vijftien jaar sprak ik met heel wat jongeren in allerlei ‘kleuren’ gemeenten over preken, vieren en de liturgie. Bij het voorbereiden van kerkdiensten, tijdens interviews of catechese. Ik vraag graag aan hen wat zij belangrijk vinden en vaak komen ze met mooie ideeën. Bijvoorbeeld voor meer interactie tijdens de preek en liederen die zij graag zingen.

Maar vrijwel elke keer is er ook een jongen of meisje dat zegt: ‘Maar we moeten niet te veel veranderen, hoor, dat vinden de oude mensen niet fijn!’ Jongeren beseffen, dat het zingen van bepaalde liederen of het koesteren van gebruiken diep zit bij kerkgangers. Dat liturgie aan de ene kant in beweging mag zijn, maar dat de kracht van een kerkdienst aan de andere kant ook juist de vertrouwdheid is.

Bricolageliturgie

In de Protestantse Kerk wordt op allerlei verschillende manieren gevierd en de afgelopen decennia is deze diversiteit alleen maar toegenomen. Er is meer ruimte gekomen voor spelen met verschillende tradities, liedculturen en vormen.

Emeritus hoogleraar liturgiewetenschap Marcel Barnard gebruikte de term bricolageliturgie voor wat hij in de praktijk vaak tegen kwam: gemeenten stellen liturgie samen uit meerdere tradities, stijlen en repetoires. Je zou kunnen stellen, dat dit een gevolg is van onze cultuur, waarin de afgelopen decennia steeds meer nadruk op persoonlijke beleving is komen te liggen. Deze verschuiving geeft veel vrijheid en creativiteit, maar soms ook vervreemding en wrijving.

Hier kom je met heel verschillende mensen samen om God en elkaar te ontmoeten

Kracht en uitdaging

De kerkdienst is niet voor niets het hart van gemeente-zijn: als het goed is kom je hier met heel verschillende mensen samen om God en elkaar te ontmoeten. Ten diepste gaat vieren niet om je eigen beleving, maar juist om je sámen te voegen in een groter geheel ten dienste van God en de ander. Tegelijkertijd is beleving hierbij wel belangrijk: juist in het samen zingen, bidden en de verkondiging van het Woord ervaar je als het goed is iets van God. De diversiteit is dus een kracht en ook een uitdaging. Maar wel één, die het waard is om aan te gaan.

Graag deel ik drie ideeën om écht samen te vieren, juist ook als een gemeente heel divers is:

1. Verbreed je blik en ontdek, dat jouw manier van liturgie niet de enige is.

Het kan een eye opener zijn als je merkt dat kerken, die theologisch gezien op jouw gemeente lijken, toch voor andere vormen in liederen en gebeden kiezen. Moedig gemeenteleden aan om bijvoorbeeld op vakantie andere kerken te bezoeken en na te denken wat ze van die liturgie graag zouden meenemen en ook wat ze juist éxtra waarderen aan de ‘eigen’ kerkdienst na het proeven van het vreemde.

2. Luister naar elkaars ervaringen en (geloofs)beleving: van het hoofd naar het hart.

Organiseer bijvoorbeeld een bijeenkomst voor jong en oud, waarbij iedereen een geloofslied meeneemt, dat hem of haar raakt. Ga hierover in tweetallen in gesprek. ‘Ik heb zelf niets met dat ene lied, maar omdat ik weet dat dit het geloofslied van mijn buurvrouw in de kerk is, zing ik juist extra hard mee’, zei een oudere man eens tijdens zo’n avond. Of ga eens met tieners en twintigers op bezoek bij de kerkenraad en praat in tweetallen over twee simpele vragen: ‘Wat vind je mooi aan onze kerkdienst?’ ‘Wat vind je moeilijk?’ Deze gesprekken leveren niet zelden verrassende herkenningen op tussen jong en oud(er).

TIP: Expertisecentrum KiemPlaats biedt trajecten aan om waarderend en gemeentebreed met dit soort thema’s aan de slag te gaan.

Kennis helpt, om met meer beleving te vieren én om juist eens te durven afwijken

3. Ontdek samen wat de kern is van liturgie en welke vormen daar in jouw context bij passen.

Beleving is belangrijk bij vieren, maar kennis is minstens zo belangrijk. Weten waarom je samen viert, hoe een liturgie is opgebouwd, wat de diepere betekenis is van een bepaalde traditie of liedcultuur. Kennis helpt, zowel om met meer beleving de eigen traditie te vieren, als om juist te durven afwijken voor een vorm, die net zo goed of wellicht beter de kern van een liturgisch element weerspiegelt.

Dat begint al bij de kindernevendienst – bijvoorbeeld een serie over de kerkdienst, waarbij kinderen ook actief meedoen tijdens de dienst – en de catechese. Maar deze kennis ontbreekt vaak bij oudere generaties, ook als mensen al decennialanmg op zondag in de kerk komen.

Je kunt ervoor kiezen om tijdens een kerkdienst één element toe te lichten – maar dit kan afbreuk doen aan de liturgie zelf. Een leerhuis of studiekring of een jaarthema over samen vieren is ook een goed idee.

TIP: op de website van de Protestantse Kerk staan mooie achtergrondartikelen over allerlei elementen van de kerkdienst. Heel behulpzaam om je eigen kennis en die van gemeenteleden te verdiepen.