Liturgie

Voordat in dit themanummer tal van soorten diensten worden beschreven, eerst een bijdrage over ‘de orde van dienst’ of ‘de liturgie’ in het algemeen. Over hoe de samenkomst wordt gevierd, welke volgorde de verschillende onderdelen hebben, is al langer nagedacht. Tegelijk is er ook verscheidenheid, zijn ‘kleuren’ en geloofstalen herkenbaar.

Elke zondag komt de gemeente samen, meestal in een kerkgebouw. De samenkomst kent een bepaalde (volg)orde, waarin verschillende onderdelen een plek hebben. Zo wordt er onder andere gezongen, gebeden, uit de Bijbel gelezen en wordt over het Bijbelgedeelte een preek gehouden en is er een collecte. Vaak wordt daarbij eenzelfde opzet gehanteerd.

Deze opbouw noemen we liturgie, of ook wel orde van dienst. De liturgie neemt je mee door de dienst heen. De liturgie geeft structuur aan de kerkdienst. Het is de leidraad langs de verschillende onderdelen. Daar zit een bepaalde opbouw in. Het is daarom meer dan een aaneenschakeling van verschillende onderdelen.

Herkenbaar

Deze liturgie is elke week min of meer hetzelfde. Een vaste liturgie heeft duidelijk voordelen. Voor de kerkganger: deze weet wat verwacht kan worden. Bij alles wat aan verandering onderhevig is (en daarmee ook onzeker kan maken), weet je wat je in de kerk mag verwachten. Het geeft herkenbaarheid.

Ook voor de voorganger heeft het voordelen, je hoeft niet elke keer te bedenken: hoe gaan we het vandaag doen? Het voorkomt dat ‘er maar wat gedaan wordt’. Er is een script, dat gevolgd wordt. Niets gebeurt zomaar.

In de loop der eeuwen is er een vorm gegroeid die helpend is. Daarom is liturgie nooit iets van alleen de voorganger; de gemeente is ook ‘eigenaar’. Dat betekent niet, dat de dienst altijd precies hetzelfde verloopt. Er zijn onderdelen die maar af en toe voorkomen, zoals doop, avondmaal, belijdenis en bevestiging van ambtsdragers. Ook heeft de gang van het kerkelijk jaar invloed op de invulling van de liturgie. Het is als een hinkelspel, dat je door de de tijden heen draagt.

Overigens betekent een vaste liturgie niet: zo moet het en niet anders. Geen starheid en onbeweeglijkheid, maar meebewegen met de weg die de Geest gaat.

Geen starheid, maar meebewegen met de weg die de Geest gaat

Hoofdstromen

Dat de liturgie doorgaans elke zondag dezelfde opbouw kent, betekent niet dat elke gemeente dezelfde liturgie hanteert. De invulling ervan verschilt per gemeente.

Sommige gemeenten kennen een sterk informele sfeer, zoals in evangelische gemeenten. De nadruk ligt op eigentijds en populair. Dat zal ook doorwerken in de liturgie: deze zal los en vrolijk zijn. Er klinkt muziek die daarbij past, en de begeleiding wordt vaak door een band verzorgd.

Andere gemeenten hechten aan plechtig en traditioneel. De liturgie is dan klassiek en sober. Het orgel begeleidt de samenzang. Deze liturgie vind je in de klassiek-gereformeerde richting. Nog weer anderen zijn te typeren als oecumenisch, waarbij elementen uit de tijd van voor de Reformatie een plek hebben.

Zo heeft elke gemeente een eigen ‘kleur’. Dat komt tot uitdrukking in de geloofstaal die gesproken wordt, de liederen die gezongen worden, de instrumenten die de liederen begeleiden en de participatie van gemeenteleden. Nu valt een gemeente nooit helemaal binnen één stroming: binnen elke gemeente tref je verschillende ‘smaken’ aan.

Ook kunnen overgangen vloeiend zijn. Er zijn daarom ook gemeenten, die een kruisbestuiving van verschillende tradities kennen, de ‘blended worship’. Deze verschillen klinken ook door in de verschillende namen, die gehanteerd worden voor de samenkomst: eredienst, kerkdienst, viering of gewoon samenkomst.

Kern

Toch is er ook een gezamenlijke kern: al deze begrippen geven aan dat het om meer gaat dan een gezellig samenzijn. Centraal staat de ontmoeting met God. Dat de dienst op zondag plaatsvindt, heeft daar ook alles mee te maken: de dag van de opstanding stempelt de verwachting van de gemeente.

De focus van de liturgie is de ontmoeting met de levende God. Daarom kun je de liturgie zien als iets wat het samenzijn draagt: daarin wordt de gemeenschap opgenomen in een waarheid, die boven haar denken uitgaat. Kern van deze geloofstaal is daarom de lofprijzing.

Dat heeft ook tot gevolg dat je geen toeschouwer bent maar deelnemer, geen bezoeker van een gebouw maar aanbidder van een geheim. Dat geeft tegelijk ook ruimte aan verscheidenheid. Niet alles hoeft altijd precies op dezelfde manier. En niet iedereen wordt op dezelfde manier geraakt. Waar de één heel sterk aangesproken wordt door een regel uit een lied, wordt een ander juist geraakt door het gebed. Dat betekent ook, dat je eigen persoonlijke smaak nooit doorslaggevend kan zijn. Het gaat allereerst om de eer van God en dat wat de gemeente opbouwt.

Geen bezoeker van een gebouw, maar aanbidder van een geheim

Spanningsvol

Nog een laatste opmerking: gesprekken over liturgie zullen vaak een zekere spanning hebben. Je zoekt een weg tussen traditie en vernieuwing; wat zich bewezen heeft ligt niet voor altijd vast. Telkens weer verstaan we ons tot de tijd waarin we leven.

Daarom is er ook een spanning tussen openheid en herkenbaarheid. Herkenbaarheid kan ook het risico in zich dragen, dat het een gezellig onderonsje wordt: we hebben het goed met elkaar. Is de liturgie ook toegankelijk voor buitenstaanders? Of spreken we een geheimtaal die niet toegankelijk is? Dat het geheim van het geloof soms het mysterie in zich draagt, mag geen reden zijn om de blik naar binnen gericht te houden.