Bijbelwetenschappen

Op de valreep van de dood (ik ben op het moment dat ik dit schrijf ongeneeslijk ziek) sta ik nog een keer stil bij een bijbeltekst die mij heeft geraakt en die ook gezien kan worden als mijn kleine theologische testament als het gaat over de mens en over God. Lang geleden heb ik al eens over deze tekst gepreekt en ook in Schrift schreef ik er eerder al over (nr 233 [2007], blz.180).

Het is een bekend beeld voor christenen: God als vader. Maar hoe is dat beeld eigenlijk ontstaan, welke plek heeft het in de Bijbel en wat zijn de consequenties van zo’n vaderlijk godsbeeld voor de relaties tussen mensen onderling? Katholiek theoloog Eli Stok zocht het uit en vertelt in dit derde deel over wie onze “minste broeders” zijn volgens Bijbel en traditie.

Geboortes zijn er in vele vormen. Kunstenaars brengen een kunstwerk ter wereld en theologen soms een heel nieuwe vertaling. Predikant Pieter Oussoren werkte ruim dertig jaar aan de Naardense Bijbel. Nu kan zijn nieuwe project, de vertaling van de Septuagint, bijna getoond worden aan de wereld. Alle reden om met hem in gesprek te gaan over de geboorte van zijn jongste geesteskind. Of ziet hij dat anders?

Vanaf de achterbank van de auto klinkt ineens een vraag: ‘Mama, God is toch de papa van Jezus?’ Voordat ik antwoord kan geven, volgt de tweede vraag: ‘En Maria is toch zijn mama?’ ‘Dat klopt’, zeg ik, waarop mijn bijna vierjarige zoon aarzelend zegt: ‘Maar wat doet Jozef dan in het verhaal?’

In onze gepolariseerde samenleving, waar alle tegenspraak over elkaar heen buitelt, blijft deze zin haken. Het klinkt in de Bijbel zo vertrouwd als het gaat om Jezus, die tegen de Farizeeërs in gaat en daar een teken van tegenspraak is. Hij laat zich niet de mond snoeren door gezagsdragers vanuit de tempel. Dat klinkt stoer, toch? Iemand die opkomt voor recht en gerechtigheid, die opkomt voor kwetsbaren, die opkomt voor Gods Koninkrijk. Daar zijn wel een paar mooie plaatjes bij te verzinnen. Helemaal mooi!

De wijzen uit het Oosten. ‘Magoi’ staat er in het Grieks. Magiërs dus, vermoedelijk astronomen uit Babylonië. Wellicht zijn het priesters die in de weer zijn met sterren. Merkwaardig eigenlijk dat langs die weg mensen Jezus vinden, want wij hebben meestal niet zo’n hoge pet op van sterrenbeelden, horoscopen en religieuze kwakzalverij. Maar Matteüs schrijft heel onbevangen over lieden die zich laten leiden door sterren en door ingewikkelde magische formules en berekeningen. Bij Matteüs staat er dus wel degelijk iets in de sterren geschreven. De magiërs zijn in zijn Evangelie de eersten, die in de gaten krijgen dat er echt iets gebeurd is in een uithoek van de wereld.

Koningen zijn er de eeuwen door geweest. In allerlei soorten en maten. Sommigen hebben zichzelf tot koning gekroond. Dat zijn de beste – in hun eigen ogen althans. Anderen zien dat vaak anders. En zij kunnen het weten, want zij ondervinden de gevolgen ervan.

Het is een bekend beeld voor christenen: God als vader. Maar hoe is dat beeld eigenlijk ontstaan, welke plek heeft het in de Bijbel en wat zijn de consequenties van zo’n vaderlijk godsbeeld voor de relaties tussen mensen onderling? Katholiek theoloog Eli Stok zocht het uit en vertelt in dit tweede deel over ‘broederschap’. Als wij ‘broeders’ van elkaar zijn met ‘dezelfde Vader’ hoe ziet die broederlijke relatie er dan uit? En wat doen we als de broeder een zus is?

‘Jezus is Heer’ is de centrale belijdenis van het Nieuwe Testament. Het is een geweldige bemoediging in een context waarin we ons vaak klein en machteloos voelen tussen allerlei machten die ons leven bepalen. Politieke machthebbers die koste wat kost hun invloedssfeer willen vergroten; economische systemen die het moeilijk maken om voor de zwakken en de aarde op te komen; persoonlijke verslavingen die ons gevangenhouden. Veel mensen in de marge van de maatschappij weten dat natuurlijk allang. Voor mijzelf hebben acht jaar in de Centraal Afrikaanse Republiek, één van de armste en onrustigste landen in Afrika, bijgedragen aan dat bewustzijn. Het is de laatste jaren versterkt door politieke ontwikkelingen in de Noord-Atlantische wereld waar ik me toch lang veiliger heb gevoeld.