Pastoraat en AI

Kan kunstmatige intelligentie (AI) een hulpmiddel zijn in het pastoraat? Of hebben we er als bezoekmedewerkers alleen maar last van?

‘Mevrouw De Vries (78) kan sinds haar heupoperatie niet meer naar de kerkdienst. ‘s Avonds, als de eenzaamheid toeslaat, voert ze gesprekken met ChatGPT over haar angst voor de dood. De AI luistert geduldig, veroordeelt niet, en is er altijd.’

Dit fictieve scenario voelt misschien wat vreemd. Misschien denkt u: dit gebeurt bij ons toch niet?! En bovendien: wie praat er nu met een computer over zulke persoonlijke dingen? Toch komt dit dichterbij dan we denken. Steeds meer mensen zoeken bij AI een luisterend oor voor hun vragen, hun zorgen en hun eenzaamheid. Wat betekent dit voor het pastoraat in onze gemeente? In dit artikel neem ik u mee in deze nieuwe werkelijkheid en geef ik handvatten om hier als ouderling wijs en betrokken mee om te gaan.

Kansen en risico’s

Kunstmatige intelligentie (AI) maakt in rap tempo een steeds groter deel uit van ons leven. Niet alleen op het werk, maar ook in ons persoonlijk leven. Recent onderzoek laat zien dat AI in 2025 het meest gebruikt wordt voor therapie en gezelschap. Uit ander onderzoek blijkt, dat één op de vier AI-gebruikers wekelijks een gezondheids-gerelateerde vraag stelt.

Daar zijn goede redenen voor. AI kent geen wachtlijsten en is 24 uur per dag beschikbaar. De toegang is laagdrempelig. Veel gebruikers ervaren bovendien directe acceptatie, zonder menselijke vooroordelen. Juist dat maakt het makkelijker om te praten over zaken waar men mee worstelt. Tegelijkertijd brengen dit soort gesprekken ook risico’s met zich mee. Privacy is daarbij een belangrijk aandachtspunt. Gespreksdata worden opgeslagen bij een commercieel, vaak Amerikaans bedrijf dat geen medische geheimhoudingsplicht kent. Een ander punt is de betrouwbaarheid van de gegeven antwoorden. AI kent de volledige context van de gesprekspartner niet en heeft de neiging om mee te bewegen met wat iemand zegt. Dat kan leiden tot foutieve of zelfs schadelijke antwoorden.

Veel gebruikers ervaren bij AI directe acceptatie, zonder menselijke vooroordelen

Daarnaast is de stormachtige opkomst van AI een relatief jong verschijnsel. We weten nog maar beperkt hoe dit mensen op de lange termijn beïnvloedt. Ondanks waarschuwingen vanuit de overheid lijken de meeste gebruikers zich wel degelijk bewust te zijn van de risico’s. Ze praten toch met AI vanwege emotionele behoeften en een gebrek aan alternatieven. Een groot risico is, dat AI te veel meebuigt met het verhaal van kwetsbare gebruikers, met soms desastreuze gevolgen. Zo hebben de ouders van de 16-jarige Adam Raine OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, aangeklaagd omdat hun zoon suïcide had gepleegd na lange gesprekken met de chatbot.

‘Het zou verboden moeten worden’

Het is goed voor te stellen, dat uw eerste reactie is, dat het gebruik van AI voor pastorale gesprekken een slechte ontwikkeling is. Uitspraken als ‘een computer kan toch geen pastoraat doen’ en zelfs ‘het zou verboden moeten worden’ hoor ik regelmatig, wanneer ik over dit onderwerp spreek. Deze uitspraken, hoe begrijpelijk ook, zijn vaak gebaseerd op angst en onwetendheid en hebben te weinig oog voor de werkelijkheid, waarin het gemeentelid zijn of haar weg probeert te vinden. Alles wijst erop, dat AI steeds vaker onderdeel zal zijn van de nieuwe pastorale werkelijkheid, waar u als ouderling of bezoekmedewerker mee te maken krijgt. Het verdient daarom aanbeveling om als kerk het pastorale team hierin te coachen en toe te rusten. In het laatste deel van dit artikel geef ik hiervoor enkele handreikingen.

AI is steeds vaker onderdeel van een nieuwe pastorale werkelijkheid

Niet negeren, maar leren begrijpen

Het belangrijkste om te doen, is wellicht een nieuwsgierige en niet veroordelende houding te hebben. Zodra je merkt dat de pastorante AI gebruikt heeft in haar zoektocht, dan biedt dat vele aanknopingspunten voor een goed gesprek. Vragen zoals ‘waar praat je zoal over met AI?’ en ‘zijn er dingen die je makkelijker tegen AI zegt dan tegen een mens?’ kunnen je hierbij helpen. Probeer de pastorante vooral niet te overtuigen dat het gebruik van AI slecht of niet menselijk genoeg is, maar vertrek vanuit de erkenning van haar AI-gebruik. Wees je er vooral ook van bewust wat de beperkingen van AI zijn. AI is een machine, die empathie nabootst. Het fungeert als een spiegel, maar is geen echte gesprekspartner en kan daardoor nooit daadwerkelijk voelen en doorleven wat een gemeentelid meemaakt, hetgeen jij als mens juist wel kan. Deze gedeelde menselijkheid en jouw belichaamde aanwezigheid zijn juist onmisbaar in de kwetsbare pastorale setting. Praktisch gezien, raad ik iedereen met een pastorale taak aan om zelf eens een goed gesprek met AI te voeren om te ervaren hoe dit is. Hopelijk helpen deze handreikingen u om een eerste stap te zetten op de weg van omgaan met AI in het pastoraat.

Intelligentie is geen wijsheid

Tot slot is het goed om te beseffen dat intelligentie, of het nou natuurlijk of kunstmatig is, niet hetzelfde is als wijsheid. Het is juist de Hemelse Wijsheid, die wij allemaal nodig hebben om op een liefdevolle en pastorale manier naar elkaar te blijven omzien.