Preview: Wat als we niet alleen zijn?

Wat als er buitenaards leven is? En de kosmos niet alleen voor de mensheid bestaat? Met andere woorden, wat als we niet alleen zijn? Deze gedachte vormt het beginpunt van de creatieve verhalen, zwevend tussen theologie en sciencefiction, die Ruben van Wingerden schreef. Hij gaat op zoek naar de betekenis van het evangelie in het licht van het grote universum. Lees hieronder het voorwoord uit Wat als we niet alleen zijn?

Voorwoord

In Romeinen 8:22 schrijft Paulus: ‘Wij weten dat de hele schepping nog altijd als in barensweeën zucht en lijdt’ (NBV21). Deze uitspraak is kosmisch van aard. Paulus spreekt niet alleen over de mens, maar over de hele schepping – een term die in het Grieks luidt als ktisis, en die in andere contexten zowel de aarde als het universum kan omvatten. Als we deze tekst serieus nemen in een tijd waarin het bestaan van buitenaards leven niet langer louter sciencefiction is, maar een reële mogelijkheid binnen de astrobiologie, dan rijst de vraag: zou ook buitenaards leven deel uitmaken van deze zuchtende schepping? En zo ja, wat betekent dat voor de soteriologie, de leer van de verlossing?

De zucht van de schepping is verbonden met de verwachting van het openbaar worden van de kinderen Gods (Rom. 8:19). De schepping wacht op de verlossing van de mens, alsof haar lot verbonden is met het onze. Dit impliceert een diepe solidariteit tussen mens en kosmos. Als er intelligent leven bestaat op andere planeten, dan zou deze solidariteit zich kunnen uitstrekken tot hen. Hun bestaan zou dan niet losstaan van het heilshistorische drama dat zich op aarde heeft voltrokken, maar er op mysterieuze wijze mee verbonden zijn.

Dit impliceert een diepe solidariteit tussen mens en kosmos.

Een cruciale vraag is dan: hoe verhoudt zich de uniciteit van Christus’ kruisdood tot mogelijk buitenaardse wezens? De klassieke christelijke traditie stelt dat Christus eenmaal is gestorven voor allen (Hebreeën 9:28). Maar wie zijn die ‘allen’? Alleen de mensen op aarde? Of omvat dit offer ook andere rationele wezens in het universum?

C.S. Lewis speculeerde hierover in zijn essay Religion and Rocketry, waarin hij stelt dat buitenaardse wezens misschien nooit gevallen zijn, dat wil zeggen dat zij geen zondeval hebben gekend en dus geen verlossing nodig hebben (Lewis werkte dit verder uit in zijn ruimtetrilogie). Maar als zij wél gevallen zijn, dan zou Christus hen ook kunnen verlossen. Lewis suggereert dat God, als Hij dat wil, ook daar een incarnatie zou kunnen bewerkstelligen: een ‘Christus van Mars’ bijvoorbeeld. Ray Bradbury speculeert in The Martian Chronicles net weer anders: een missionaris komt op Mars aan in de veronderstelling de wezens daar het evangelie te vertellen zodat ze zich kunnen bekeren, maar ze zijn al in een verloste staat doordat Christus zelf hen eerder heeft bezocht. Maar deze kwestie van een incarnatie elders roept vragen op over de uniciteit van de incarnatie en het kruis. Is het offer van Christus eenmalig en universeel, of kan het zich op meerdere manieren manifesteren?

Een alternatieve benadering is die van een multidimensionale presentie van Christus. In de mystieke traditie, denk aan Meister Eckhart of Teilhard de Chardin (en veel verder terug Gregorius van Nyssa), wordt Christus niet alleen gezien als een historische figuur, maar als een kosmisch principe: de Logos, het Woord waardoor alles is geschapen (Johannes 1:3). In die zin zou Christus ook elders kunnen verschijnen, niet als een tweede incarnatie, maar als een presentie van hetzelfde Woord in een andere context. Het kruis zou dan eenmalig zijn, maar zijn betekenis universeel. Maar als je de kosmische Christus benadrukt, hoe zit het dan met datzelfde Woord, die Logos die in onze geschiedenis in de eerste eeuw, in die Joodse context heeft geleefd, het Koninkrijk heeft verkondigd, heeft moeten lijden, is gekruisigd en op de derde dag weer opgewekt uit de doden?

Het kruis zou dan eenmalig zijn, maar zijn betekenis universeel.

Als de schepping zucht en wacht op het openbaar worden van de kinderen Gods, dan zou dat ook een missiologische implicatie kunnen hebben. Zijn wij geroepen om het evangelie te verkondigen – niet alleen aan alle volken, maar ook aan alle levensvormen? Dat klinkt absurd zolang buitenaards leven hypothetisch blijft. Maar stel dat we ooit contact leggen: zouden we dan een theologische verantwoordelijkheid hebben om het heil te delen? Tegelijk dan de gedachte: hoe zouden we dat kunnen doen zonder de aarde uit te putten; de huidige ruimtevaarttechnologie vraagt enorm veel kostbare grondstoffen en is enorm vervuilend. Of zou het juist zo zijn dat Christus zelf verschijnt aan deze wezens, zoals Hij ook verscheen aan Paulus op de weg naar Damascus? In dat geval zou de incarnatie niet beperkt zijn tot onze bemiddeling, maar zou God zelf de brug slaan – zoals Hij dat altijd heeft gedaan.

Ik verken sommige van deze vragen literair, want dat levert een meer zoekende en verkennende tekst op. Verhalen – en in het bijzonder sciencefiction – zijn manieren om vraagstukken en kwesties op een speelse en creatieve manier te verkennen. Ik denk dat juist in deze bundel, waarin een kosmische kijk op het christendom wordt gegeven, dat te zien is: we kunnen ons dat vanuit menselijk oogpunt moeilijk voorstellen, omdat we zo aan deze aarde gebonden zijn. De verhalen zijn dan ook geen eindpunt, maar een begin. Ze nodigen uit tot denkoefeningen. Ik kan niet ontkennen dat mijn verhalen in de verte echo’s vormen van verhalen die ik elders las. Teksten zijn altijd met andere teksten verweven. In die zin is het schrijven van teksten een proces dat een labyrint aan andere teksten oproept. De Italiaanse semioticus en mediëvist Umberto Eco liet dat – gebaseerd op het werk van linguïste Julia Kristeva – niet alleen goed zien in zijn romans, maar ook in zijn (populair)wetenschappelijk werk. Conventies van teksten en genres zorgen altijd voor relaties met andere teksten: direct door de taal, grammatica, conventies, stijl, het genre en gebruik van stijlfiguren, maar ook in thema’s, narratieve structuren, actantiële rollen en elementaire en ideologische aannames. Zo ook bij de verhalen in deze bundel, zie daarvoor de verantwoording achter in het boek, waar ik ook suggesties geef voor verdere verkenning in het sciencefictiongenre. Ongetwijfeld zullen lezers nog meer verwijzingen vinden die ik er bewust of onbewust in heb gelegd. Hopelijk zal de lezer er wel plezier in hebben om deze verhalen, hoewel niet compleet origineel, toch als vernieuwend en verfrissend te ervaren.

Sommige lezers zullen zich afvragen of zulke speculaties het unieke offer van Christus aan het kruis niet ondermijnen, of het niet godslasterlijk is. Tegen hen wil ik zeggen: ik sta voluit achter de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel. Mijn drijfveer is niet twijfel, maar verwondering (zeker als je de grootsheid, pracht en woestheid van het heelal overdenkt). De bundel is geboren uit de vraag die ook de titel van het boek is: wat als we niet alleen zijn? Zoals Origenes schreef: ‘Dit is wel een onderzoek dat vraagt om enige durf, maar het is voor mij een uitdaging omdat ik de waarheid graag wil achterhalen’ (De Principiis 1.7.3). Hopelijk zal het een begin zijn van een zoektocht die meer en meer verwondering oproept.

Als laatste een woord van dank, aan Peter Gorter, voor zijn enthousiasme voor de combinatie van theologie en sciencefiction. Aan Arjen van Trigt, die deze zaak heeft opgenomen na Peters vertrek. Aan de andere medewerkers van KokBoekencentrum, onder andere Marleen Korsaan en ook Leendert Torn voor de redactie. Aan Janien, mijn vrouw, die mee heeft gewerkt aan het bedenken van thema’s voor de verhalen. En een woord van dank aan Robert-Jan, die goede verhalen schrijft: je inspireerde me om deze bundel te maken.

Ruben van Wingerden is docent Nieuwe Testament aan de Christelijke Hogeschool Ede en specialist vertalen & exegese bij het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap in Haarlem. Hij is gastvoorganger in de PKN en woont met zijn vrouw en zoontje in Bilthoven.

Wil je Wat als we niet alleen zijn? bestellen?

Bestel Wat als we niet alleen zijn?

Wat als we niet alleen zijn? van theoloog Ruben van Wingerden is een denkexperiment in verhalende vorm, bedoeld voor lezers die zich laten uitdagen op het snijvlak van geloof en wetenschap. Wat als er leven bestaat buiten de aarde? En als dat zo is, reikt het verlossingswerk van Christus dan ook tot hen? In dit boek ontwerpt Ruben van Wingerden een denkraam aan de hand van twintig korte verhalen. Je leest onder meer een brief uit 2048 van een jezuïet die naar de sterren staart, je ontmoet buitenaardse wezens en vliegt boven een aarde die door haar bewoners is verwoest. Zo blaast Van Wingerden een vergeten christelijke kosmologische traditie nieuw leven in.

Lees ook dit artikel van Ruben van Wingerden