Spiegel

De heilige Maria wordt wel afgebeeld met een heldere spiegel. De afbeelding drukt uit dat God zich via Christus in deze heilige weerspiegelt. Vaker komen we in de christelijke traditie de spiegel als symbool van de goddelijke werkelijkheid tegen. Er wordt soms gesproken over de schepping als spiegel van Gods wezen. De spiegel fascineert en wakkert de fantasie aan, doorgaans met als achtergrond het religieuze. Daardoor heeft hij door de eeuwen heen bij talloze volkeren een rol gespeeld in de godsdienstige beeldtaal.

Hoe de spiegel in de bijbelse taal naar voren komt, willen we in het vervolg opsporen.

Grondtekst

De spiegel is een betrekkelijk zeldzaam voorwerp in de bijbel. Het Oude Testament noemt hem slechts enkele keren, en dat met verschillende woorden: mar’ah (Ex. 38:8) en r^e‘ie (Job 37:18; vgl. Sir. 12:11); beide woorden dragen de stam r’h, ‘zien’. Over de betekenis van het woord gillajon in Jesaja 3:23 bestaat verschil van mening: betekent het ‘spiegel’ of ‘gewaad van papyrus’.

Het Nieuwe Testament heeft esoptron, ‘spiegel’ (1 Kor. 13:12; Jak. 1:23; vgl. Wijsh. 7:26), en het werkwoord katoptrizoo, aanvankelijk ‘een spiegel gebruiken of vormen’, later ‘weerspiegelen, in de spiegel kijken’ (2 Kor. 3:18).

Letterlijk en concreet

a.In het oude Nabij Oosten zijn spiegels gemaakt van metalen, bijvoorbeeld brons of koper. Het spiegeleffect ontstaat door het metaal sterk te polijsten (Job 37:18; de in Qumran gevonden Rol van de Oorlog 5:5). Echter, zulk gepolijst metaal geeft geen scherp beeld weer zoals onze spiegels; het beeld blijft enigszins wazig.

b.Uit Exodus 38:8 mogen we opmaken, dat spiegels tot de schoonheidsattributen van Israëls vrouwen behoren, terwijl in de vergelijking van Jakobus wordt gesuggereerd dat ook mannen van dit voorwerp gebruik maken (1:23).

Beeldspraak en symboliek

a.De spiegel met zijn glanzende uitstraling leent zich goed voor vergelijkingen met iets moois. Aldus gebeurt in Job, waar Elihu de opstandige Job tot bedaren probeert te brengen door Gods grootheid te accentueren: Kun jij, Job, zoals God de wolken maken tot een koepel, vast als een gegoten spiegel (37:18)? De strakke blauwe lucht is als de glans van geschuurd metaal. Eeuwen daarna gebruikt Jakobus het woord spiegel in een vergelijking (1:23). Iemand die het woord van God hoort en er niet naar handelt, lijkt op een man die zich ooit vluchtig in de spiegel heeft aanschouwd, maar dat beeld al snel vergeet. Woord en daad, horen en doen behoren onlosmakelijk samen te gaan. Jakobus ziet echter mensen die even ophoren van Christus’ boodschap, maar vervolgens over gaan tot de orde van de dag. Ze doen niets met die boodschap. Zij vergeten wat zij gehoord hebben, zoals de kijker in de spiegel zijn beeld vergeet. De wijsheidsleraar Jezus Sirach maakt deze vergelijking: de vijand die zich minder onschuldig voordoet dan hij is, lijkt op een gepolijste spiegel waarvan je weet dat hij spoedig dof wordt (12:11). Met andere woorden, pas op voor vijanden die zich aardig gedragen!

b.In het schitterende lied over de liefde hanteert Paulus de spiegel als beeld van het zien in raadselen (1 Kor. 13:12). We zeiden al: de spiegel in de bijbelse tijd geeft geen scherp beeld. Als Paulus onze spiegels had gekend, zou hij een andere metafoor hebben gekozen! De vaagheid van de weerspiegeling gebruikt Paulus om ons beperkt zicht op God en zijn toekomst uit te drukken. Kijken in spiegels is een metafoor voor het ontvangen van openbaring. Alleen, er is nog afstand tussen ons en de volheid van God, raadsels omhullen ons nog, niet alles is geopenbaard. Maar er komt een ogenblik dat wij Hem zullen zien van aangezicht tot aangezicht (vgl. Num. 12:8). Vanuit nog een andere invalshoek kunnen we dit zien door een spiegel benaderen, namelijk vanuit de context van de liefde. In plaats van elkaar op een afstand gade te slaan, dienen we ons erop toe te leggen elkaar van aangezicht tot aangezicht te zien. Dat duidt op echte nabijheid, waar de liefde ons wil brengen.

c.Zoals de gemeente van Korinte een brief van Christus wordt genoemd (2 Kor. 3:2-3), zo typeert de apostel haar even later als een aangezicht dat de lichtglans van de Heer weerspiegelt(vs. 18). Door de Geest is de gemeente van de Heer op weg om zijn evenbeeld te worden en uit te stralen. Hier gaat het niet om de vaagheid van het spiegelbeeld, zoals in het lied van de liefde. Nee, de auteur doelt op het lichtgevende, de uitstraling. In dit verband noemen we Wijsheid 7:26, alwaar de wijsheid de glans van het eeuwige licht, de onbeslagen spiegel van Gods werkzaamheid heet. Wie in de spiegel wijsheid kijkt, ziet Gods werk.

d.De letterlijke betekenis van de spiegel in Exodus 38 draagt eveneens symboliek in zich, althans volgens de rabbijnse traditie. Mozes maakt van de spiegels der vrouwen een wasbekken. Aanvankelijk verachtte Mozes deze spiegels, omdat zij dienden voor de ijdelheid van de vrouwen. Maar dan grijpt God in en gebiedt hem de spiegels te gebruiken, omdat zij God zeer dierbaar zijn. Want door middel van de spiegels hebben de vrouwen tijdens de slavernij in Egypte hun Israëlische mannen tot wellust gebracht, zodat er vele kinderen werden geboren. De spiegel is beeld van de moedige vrouwen en de geboorte van hun kinderen. Daarom zullen de spiegels omgevormd worden tot het wasbekken, ja, dit bekken wordt er een pronkstuk door.

Praxis

a.Liederen:

Liedboek: Gezang 89; 104; 109; 261; 368; 373; 439; Leven: 1; Zingend VI: 13; Zolang: 56 (= Gezangen: 764; Liturgie: 507).

b.Poëzie:

Ida Gerhardt, Verzamelde gedichten, Amsterdam 1980, blz. 154: ‘Spiegeling’; blz. 304: ‘Sappho’. Okke Jager, Hoe kostbaar is een kwetsbaar mens, Baarn 1992, blz. 9: ‘Hoe kostbaar is een kwetsbaar mens’. Neeltje Maria Min, Voor wie ik liefheb wil ikheten, Amsterdam 1996²¹, blz. 19: ‘dit is de spiegel…’. Martinus Nijhoff, Verzamelde gedichten, Amsterdam 1975, blz. 399: ‘Kristal en sterren’. Jan Willem Schulte Nordholt, Verzamelde gedichten, Baarn 1996², blz. 139: ‘Woord en beeld’; 165: ‘Landschap’; 219: ‘Water’.

c.Verwerking:

We moeten erop bedacht zijn bij de behandeling van dit woord, dat de spiegel toentertijd weliswaar glansde maar geen helder beeld gaf. We kunnen stilstaan bij een vers van de oude Chinese wijsgeer Lao-tse:

In stromend water wordt
geenbeeld weerkaatst,
wel echter in het spiegelend
oppervlak van een vijver:
alleen wie zelf rustig is,
kan een rustplaats bieden
aan allen die rust zoeken.

Thema’s zijn onder meer: geheimenis, raadselachtigheid van het bestaan en van Gods plannen, uitstraling en wijsheid.

Verwijzing

De spiegel heeft raakvlakken met ‘glas‘, ‘licht‘ en ‘gelaat‘.