Spiegelfamilie, een monologenbijbel

Recensie van Spiegelfamilie, een monologenbijbel. Kees van der Zwaard kijkt in de spiegel van de Bijbel en leest zijn eigen ervaringen met nieuwe ogen. Sylvia Weve maakte prachtige illustraties. ‘Treffend, soms wat bevreemdend.’

Kees van der Zwaard, theoloog en theatermaker, is gefascineerd door taal. ‘Taal is geduldig en genadeloos’, schrijft hij ergens. Welke woorden je gebruikt, doet ertoe. Dat geldt helemaal als het over God en geloof gaat. Al jaren toert hij door het land met theatervoorstellingen gebaseerd op bijbelse figuren. Een aantal van deze monologen zijn opgenomen in dit boek. De teksten komen pas echt tot leven als je ze hardop leest, of het hem hoort doen in zijn voorstellingen rond de presentatie van dit boek.

Spiegelfamilies, zo noemt hij de verhalen in de bijbel. Ze bieden een spiegel waarin we onszelf kunnen herkennen. In dit boek omspeelt en hertaalt hij niet alleen bijbelverhalen, maar ook begrippen als chaos (‘ik ben de rand van jullie vormen’), appelboom (‘ze kent de appelboom nog niet, zegt men van een meisje dat haar hooglied nog niet heeft gezongen’) tot ruigkopvleermuis (‘ik ben een vreemdeling voor jou’) of mens (‘ik weet niet dat ik ben geboren / een vogel ziet zichzelf niet als hij vliegt’). Er staan hertaalde psalmen en spreuken in, gedichten, verhalen en kleine overpeinzingen geënt op bijbelboeken, vergezeld van prachtige illustraties door Sylvia Wever.

Maria, Nicodemus, Aäron

Het boek is een boeiende mix van intuïtieve en associatieve gedachten. De schrijver kijkt in de spiegel van de Bijbel en leest zijn eigen ervaringen met nieuwe ogen. Vervolgens vormt hij het resultaat van dit innerlijke gesprek om naar een gedicht, een parabel, een uitleg, een verhaal. De Bijbel is geen boek vol voorschriften, maar een spiegel om jezelf en de wereld beter in beeld te krijgen, zo laat Van der Zwaard steeds weer zien. Zo brengt de brief die Maria schrijft aan Jozef, haar vraag naar geborgenheid, haar dichterbij – als was ze een familielid. Nicodemus vertelt hoe zijn zelfbeeld omver werd gegooid door zijn ontmoeting met Jezus, en je hoort er de ervaring in van talloze theologen die openbraken na een persoonlijke mystieke aanraking.

De Bijbel is een spiegel om jezelf en de wereld beter in beeld te krijgen

De overdenking van Aäron trof me als misschien wel het meest persoonlijke van al deze teksten. ‘Ik begon als mond’, zo laat Van der Zwaard Aäron zeggen. ‘Het werd mijn levenslange vraag, hoe ik mijn lichaam aan de taal kon geven. Spreektaal, beeldtaal – alles draaide om de zoektocht “wat is heilig?”’

Aäron concludeert: ‘Steeds weer moest ik ontdekken wat ik van den beginnen wist: de taal is nooit van mij. Altijd ging het om de opgave als overgave: tegelijk blijven en verdwijnen. Taal luistert nauw. (…) Als ik waarachtig opging in mijn taal, werd ik zelf steeds minder uitgesproken, afwezig in aanwezigheid.’ Mooi en herkenbaar, het verlangen dat er door jou heen het Woord gesproken mag worden.

Spiegel

Het is een goed boek om bij teksten of illustraties te mediteren. Of om te gebruiken voor korte bijbelse overdenkingen. En natuurlijk ook ter voorbereiding op een preek, voor een frisse blik.

Spiegelfamilies biedt geen historiserende uitleg, of een tekstexegese. Het is een poging om de werkingskracht van de Bijbel stem te geven. Soms heel treffend, soms wat bevreemdend. Maar het spiegelende effect is overal aanwezig. ‘Totdat vertelde tijd volledig is verdwenen en ik mag vergeten en vergeten worden’, aldus ‘de laatste zin uit de Apocalyps’.