Basis

Theologie met twee vleugels

Thandi Soko-De Jong woonde onlangs de Beijing 30+ conferentie bij van de Wereldraad van Kerken. Daarin werd er teruggeblikt op de wijze waarop vrouwen wereldwijd de afgelopen dertig jaar vorm hebben gegeven aan hun spirituele zoektochten. Ze raakt in het bijzonder geïnspireerd door de metafoor van de vogel met twee vleugels. In plaats van één gender centraal te stellen in de kerk en de theologie, en dus te vliegen met één vleugel, nodigt de metafoor ons uit om gelijkwaardige aandacht te besteden aan de ervaringen en het leiderschap van vrouwen.

De Beijing 30+ conferentie

Van 4 tot 6 december vond in Jakarta, Indonesië, een Beijing 30+ conferentie plaats. Het doel van de conferentie was om stil te staan bij de dertigste verjaardag van de historische goedkeuring van de Beijing Declaration and Platform for Action (BDPfA) tijdens de vierde Wereldvrouwenconferentie in 1995. Tijdens de bijeenkomst werd er teruggekeken op de verschillende manier waarop vrouwen wereldwijd spirituele zoektochten op betekenisvolle wijze vormgeven. De deelnemers vierden dat de BDPfA de wereld en de kerken eraan herinnerde wat vaak vergeten wordt: dat vrouwenrechten mensenrechten zijn. Tegelijkertijd erkenden ze dat ook dat vrouwenrechten, 30 jaar na de Declaration, wereldwijd nog steeds worden beperkt, onder meer door religieus beleid en andere rechtvaardigingen en praktijken die genderongelijkheid legitimeren en in stand houden.

De metafoor van de twee vleugels

Een van de panels die mijn aandacht trok was het Interfaith Panel, georganiseerd onder het thema “Re-Reading Our Context – A Call to Faithful Action”. De eerwaarde Napan Thawornbanjob, een Thaise boeddhistische monnik en assistent-abt, gaf een lezing bij deze panel waarin hij belangrijke boeddhistische sociale waarden uiteenzette, waaronder waarden die verband houden met de versterking van de positie van vrouwen. Van zijn geestelijk leider had hij de metafoor van de twee vleugels geleerd, die suggereert dat in veel situaties van sociale onrechtvaardigheid de meest effectieve reactie op ongelijkheid is om twee schijnbaar tegengestelde benaderingen in een creatieve spanning bijeen te houden. Bijvoorbeeld maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO’s), waarin twee schijnbaar tegengestelde ideeën samengebracht worden: collectieve actie voor collectief voordeel en geïndividualiseerde winstdoelen.

In plaats van aan te dringen op het afschaffen van spiritualiteit die uitsluitend door mannen wordt geleid, roept de metafoor op tot het bevorderen van vormen van spiritualiteit die het leiderschap van vrouwen volledig omarmen. Op die manier kunnen samenlevingen inzien dat religieuze tradities niet hoeven te worden behouden ten koste van de menselijkheid en waardigheid van vrouwen. Het naast elkaar laten bestaan van verschillende praktijken opent mensen de ogen voor meerdere manieren van leven en leidinggeven. Zoals een vogel twee goed functionerende vleugels nodig heeft om te kunnen vliegen, zo kunnen samenlevingen en kerken meer rechtvaardigheid bereiken door de realiteit te omarmen dat hun gemeenschappen baat hebben bij de bijdrage van álle leden, ongeacht gender.

Theologie met twee vleugels

De illustratie van Thawornbanjob sluit aan bij het pleidooi van theoloog Mercy Amba Oduyoye voor een ‘theologie met twee vleugels’, waarin de bijdragen van vrouwen in de kerk omarmd worden omdat ook vrouwen dragers van Gods beeld zijn (Genesis 1 vers 27a: “God schiep daarop de mens als zijn evenbeeld” (HTB)). Oduyoye gebruikt het beeld van een vliegende vogel met twee vleugels om duidelijk te maken dat theologie zonder de geloofsreflecties van vrouwen is als een vogel met maar één vleugel: niet in staat om op te vliegen. Daarom zijn de “persoonlijke en geleefde ervaringen” van vrouwen een legitieme bron om kwesties in de samenleving diepgaand te begrijpen, inclusief genderkwesties.

Leven in overvloed

Deze twee interpretaties van dezelfde metafoor, voortgekomen uit verschillende geografische en religieuze contexten, bevestigen het belang van theologieën die representatief zijn voor alle leden van de samenleving, ongeacht gender.Ideeën over een ‘sterker’ versus een ‘zwakker’ geslacht staan in scherp contrast met het beeld van de vogel met twee vleugels, die alleen functioneert wanneer beide vleugels krachtig worden gemaakt zodat ze in staat zijn om hun doel te bereiken. In de context van gender nodigt deze metafoor gemeenschappen uit toe te werken naar een meer holistische verwezenlijking voor alle mensen. Dit wordt in Johannes 10 vers 10 omschreven als ‘leven in overvloed’: “Ik ben gekomen om hun leven te geven, leven in overvloed.” (NCV)

Het belang van zelfonderzoek

De theologie met twee vleugels daagt geloofsgemeenschappen uit om zichzelf eerlijk te onderzoeken. Zijn alle leden werkelijk in staat om ‘theologisch te vliegen’? Dit is niet louter een abstracte dogmatische vraag, maar een vraag met concrete gevolgen voor de manier waarop kerken zijn gestructureerd, hoe de Schrift wordt geïnterpreteerd en hoe het Evangelie gestalte krijgt midden in de sociale werkelijkheid van verschillende gemeenschappen en samenlevingen. Zo’n benadering ondermijnt overtuigingen en praktijken die slechts één gender verheffen en die beschouwen als de superieure, normatieve mens.

Genesis 1 vers 27 wijst ons erop dat menselijke waardigheid door God wordt gegeven. Mensen zijn inherent gelijk aan elkaar, hoe verschillend ze ook van elkaar mogen zijn. Zo bekeken, herschept de tekst de theologische praxis: in plaats van één gender centraal te stellen en anderen naar de marge te verwijzen, nemen alle mensen sámen deel aan de vormgeving van theologie, puttend uit gedeelde en verschillende gaven, eigenschappen en ervaringen.

De geleefde ervaringen van vrouwen

Vanuit dit perspectief bekeken, zijn de geleefde ervaringen van vrouwen legitieme bronnen van theologisch inzicht. Al te vaak blijken de meest gezaghebbende theologische disciplines en kerkelijke praktijken vrijwel uitsluitend ontwikkeld te zijn vanuit mannelijke ervaringen en perspectieven, die als universeel worden beschouwd, terwijl de ervaringen van vrouwen worden afgedaan als bijzonder of marginaal. Een theologie met twee vleugels benadrukt dat het verstaan van God, Schrift, gerechtigheid en gemeenschap wordt verrijkt – niet verdund of verzwakt – wanneer het volledige spectrum van menselijke ervaring wordt meegenomen.

Noodzakelijk ongemak

Kerkelijke gemeenschappen moeten daarom voortdurend hun beleid en praktijken kritisch blijven toetsen om vast te stellen of en waar religieuze legitimeringen ongelijkheid in stand houdt. Dit vraagt om moed om diepgewortelde tradities en interpretaties ter discussie te stellen. Worden vrouwen uitgesloten van bepaalde rollen of ambten? Worden hun bijdragen in de praktijk even hoog gewaardeerd als in theorie? Bevestigen opvattingen over huwelijk en gezin de volledige waardigheid en handelingsvrijheid van vrouwen? Het aangaan van deze vragen kan ongemakkelijk zijn, maar rechtvaardige benaderingen vereisen dit soort zelfreflectie.

Het belang van mannen

Mannen binnen geloofsgemeenschappen hebben een cruciale rol te vervullen. Gendergelijkheid is niet alleen een vrouwenkwestie: het is een menselijke kwestie en uiteindelijk een kwestie van het Evangelie. Mannen kunnen helpen genderonrecht aan te pakken door hun invloed, in en tussen contexten, op een bevestigende manier te gebruiken: om de stemmen van vrouwen te versterken, macht te delen en systemen ter discussie te stellen die hen bevoordelen ten koste van vrouwen. Het gaat er niet om mannen te verzwakken, maar om in te zien dat ware bloei – het leven in overvloed waar Jezus in Johannes 10 vers 10 over spreekt – alleen mogelijk is wanneer alle leden van het lichaam van Christus hun leven ten volle kunnen leven.

Nogmaals, het Beijing Platform for Action van 1995 verwoordde wat de wereld al wist maar niet consequent in de praktijk bracht: dat vrouwenrechten mensenrechten zijn. Vandaag zouden gelovigen duidelijk en onomwonden moeten bevestigen dat de volledige deelname van vrouwen aan theologische reflectie en religieus leiderschap in overeenstemming en niet in tegenspraak is met de Bijbelse waarheid. Wil een vogel kunnen vliegen, dan heeft het beide vleugels nodig. Zo zijn ook vrouwen en mannen, die allebei volledig tot hun recht komen en elkaars bijdragen met respect erkennen, onmisbaar om de kerk in staat te stellen haar roeping waar te maken: drager te zijn van het Goede Nieuws in de wereld.