Menu

Basis

Toe Bisjvat: het Joodse Nieuwjaar van de Bomen

Beeldmeditatie over nieuwe bomen en bijbelse vruchten

Op de avond van 24 januari is het Toe Bisjvat: het Nieuwjaar van de Bomen. Het is dan in Israël de gewoonte om bomen te planten en het land groener te maken. Wereldwijd houden Joden een feestmaaltijd met wijn of druivensap, vruchten, lofzeggingen en verhalen over de natuur. Het feest zal dit jaar (extra) intens gevierd worden.

Het Joodse nieuwjaar heet Rosj Hasjanah, het ‘Hoofd van het Jaar’, en wordt gevierd in september of oktober, afhankelijk van de maankalender. Maar er is nog een ander, minder bekend feest in januari of februari: het Nieuwjaar van de Bomen, Toe Bisjvat.

De woestijn zou veranderen in een bloeiende tuin

De naam verwijst naar de datum: Toe (15) Bisjvat (van de maand Sjevat). Volgens de Misjnah, de mondelinge Torah (al lang op schrift gesteld, overigens) bestemt God op 15 Sjevat het lot van (fruit-)bomen: of de oogst goed zal zijn het komend jaar. En op die datum werden in het oude Israël de tienden berekend die men aan de Tempel verschuldigd was. Dit feest raakte na de verwoesting van de Tempel onder Joden in de Verstrooiing naar de achtergrond, vooral daar waar men niet of minder intensief met landbouw en de natuur bezig was. Daar komt nog bij dat in Israël in februari de lente al zichtbaar wordt en de amandelbomen bloeien, maar in onze streken in Europa is het dan nog winter. De natuur slaapt.

Schilderij van een olijvenboom, gemaakt door Shoashannah Brombacher
Olive tree, door Shoashannah Brombacher

Olijven en dadels

De 15e-eeuwse kabbalisten in Tzfat (Safed, in het noorden van Israël) zorgden voor een opleving van het feest, door net als met Pesach een sedermaaltijd te organiseren. Bij deze maaltijd las men bijbelse en mystieke teksten, en men nuttigde de zeven in de Bijbel specifiek met Israël verbonden vruchten en graansoorten. Dat zijn: druiven (en wijn), koren, gerst, vijgen, granaatappels, olijven en dadels (en dadelhoning). De fruitbomen werden genoemd naast de mystieke Boom des Levens, de Torah. De teksten, vooral Profetieën, spraken de hoop uit dat het verwoeste Israël spoedig wordt hersteld en dat de Joden terugkeren uit de ballingschap, om er in vrede en welstand het land te bebouwen en van de oogsten te genieten. De Tempel zal worden herbouwd.

Maar met het verdwijnen van deze kabbalisten raakte ook de Toe Bisjvat seder in de vergetelheid, tot aan het Zionisme en de stichting van de moderne staat Israël in 1948. Daar zijn landbouw en natuur van groot belang, zowel ideologisch als praktisch. Vanaf het begin lag er in het Zionisme (de leer van de terugkeer van de Joden naar hun beloofde land, Israël) een grote nadruk op het vruchtbaar maken van het land: de woestijn zou veranderen in een bloeiende tuin en de dorre vlakte in een klein paradijs, net als in de Profetieën. En is het bijbelse Paradijs niet ook een tuin? Mensen leven het best in de prachtige natuur.

Natuur en klimaat

De Bijbel zegt: ‘De mens is als een boom in het veld. (Deuteronomium 20:19) Wij horen bij de natuur en zijn door God aangesteld als haar hoeders. Dat schept verplichtingen. Het is bijvoorbeeld verboden om tijdens een oorlog de fruitbomen van de vijand te verwoesten, uit wraak of omdat men hout nodig heeft. Maar bomen die geen vrucht dragen mag men wel omhakken voor krijgshandelingen, zoals het bouwen van palissades of voor brandhout. (Deuteronomium 20:19-20)

Mensen leven het best in de prachtige natuur

God is de Schepper, maar wij zijn verantwoordelijk voor de Tikkun Olam. Dat is het herstellen en verbeteren van wat er mis is met de wereld, vaak door onze eigen schuld en toedoen. Daar horen de natuur en het klimaat, zeker in onze dagen, ook bij. Dus wordt er in veel Joodse kringen weer een Toe Bisjvat seder gevierd. Niet zozeer met de nadruk op het mystieke element van de kabbalisten, maar op het in stand houden van de natuur en op het klimaat. En uiteraard met nadruk op onze verbondenheid met het land Israël, door middel van het eten van bijbelse vruchten. Er is daar momenteel een afschuwelijke oorlog aan de gang, die uiteraard ook repercussies heeft voor de natuur. Hoe daar snel een eind aan moet komen, weet ik niet. Maar wel dat we heel intens de Toe Bisjvat seder gaan vieren, met vier bekers wijn of druivensap en veel vruchten, lofzeggingen en verhalen over de natuur. Een paar van die verhalen wil ik u niet onthouden.

Schilderij genaamd Leaf small, gemaakt door Shoashannah Brombacher
Leaf small, door Shoashannah Brombacher

Abraham Isaak Kook

Rav Abraham Isaak Kook (1865-1935, een van de belangrijke voorvechters van het Zionisme, die echter al overleden was toen de staat Israël in 1948 gesticht werd) wandelde eens met zijn studenten in de natuur. Hij zag dat een van hen verstrooid een blad van een boomtak scheurde en achteloos weggooide. Rav Kook wees de student terecht. Men moet de natuur niet vernielen en al helemaal niet zonder erbij na te denken. Nee, ook niet door simpel een blaadje van een boom te scheuren. Hij sprak elders over de zogenaamde pioniers, de jonge meest niet-religieuze Joodse mensen die vanuit de Diaspora naar het toenmalige Palestina kwamen om kibbutzim te stichten en het land te bewerken. Hij zei dat zij zich net zo goed met mitzwot (bijbelse geboden) bezig hielden als zijn eigen vrome rabbinale studenten die de Talmoed bestudeerden, en wellicht zelfs nog meer. De studenten hadden niet viel op met seculiere kiboetzniks.

Theodor Herzl

Het is de gewoonte in Israël (maar niet daarbuiten) om op Toe Bisjvat bomen te planten en het land groener te maken. Ook daar is een mooie verhaal over. De Duitse keizer bezocht Theodor Herzl in toenmalig Palestina. Herzl vroeg de keizer om steun bij het verwezenlijken van zijn plan, namelijk het oprichten van een eigen staat en nationaal tehuis voor Joden, hier in het oude Israël. De keizer leed onder de mediterrane hitte, en antwoordde Herzl dat men hier pas kon leven als er bomen en schaduw zouden zijn. Daarop plantte Herzl symbolisch een cipres. Het idee schoot wortel. De scholen begonnen op Toe Bisjvat boompjes te planten en die traditie is er nog.

Hij plantte symbolisch een cipres

Wilt u meer lezen over Toe Bisjvat? Ik ben bezig met een Haggadah voor de Toe Bisjvat seder in mijn gemeente in Berlijn (in het Duits). Die wordt voltooid voor Toe Bisjvat, dat dit jaar begint op de avond van 24 Januari. Voor een digitale versie kunt up contact opnemen via shoshbm@gmail.com.

Shoshannah Brombacher studeerde Semitische taal- en letterkunde in Leiden en promoveerde in Leiden. Ze woonde in Jeruzalem, New York en woont nu (weer) in Berlijn. Zij is auteur, kunstenaar en maggidah en houdt zich veel bezig met het chassidisme.


Inspirerende tijden
Herademing 2023, nr. 4

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken