Vol genade en waarheid

Het Woord is mens geworden en heeft in ons midden gewoond…’ (Johannes 1:14)

Schriftlezing: Johannes 1: 14-18

Liturgisch kader

Kerst is het eerste grote feest van het kerkelijk jaar, dat in grote lijnen het leven van Jezus volgt. We vieren zijn geboorte, zijn komst in de wereld. Wanneer je met kerst mag preken, heb je in de regel niets nieuws te vertellen. Des te meer komt het erop aan om het oude, bekende op een nieuwe manier onder de aandacht te brengen. Wellicht kan het helpen om het evangelie naar Lucas eens dicht te laten en het kerstverhaal te vertellen zoals Johannes het beschreven heeft. Zonder engelenverschijning, zonder herders of magiërs, zelfs zonder Maria of Jozef.

Liedsuggesties

De kerkgangers – zeker degenen die niet tot de frequente bezoekers behoren – verwachten natuurlijk wel de vertrouwde kerstliederen te kunnen zingen. Het minder bekende ‘In het licht’ (Sela) past goed bij de lezing van Johannes 1. Het zou als luisterlied gebruikt kunnen worden.

Uitleg

Johannes heeft niet meer dan één vers nodig om te vertellen waar het met kerst om gaat: ‘Het Woord is mens geworden en heeft in ons midden gewoond.’ In de eerste verzen van het evangelie heeft hij het begrip ‘woord’ geïntroduceerd. Hij bracht het in verband met andere woorden uit het scheppingsverhaal: ‘leven’ en ‘licht’.

In vers 14 verbindt hij dat abstracte begrip met onze concrete werkelijkheid: het is mens geworden. In werkelijkheid is het natuurlijk andersom gegaan: Johannes werd geconfronteerd met de concrete mens Jezus Christus. Zijn omgang met deze mens riep vervolgens de vraag op wie Hij in werkelijkheid was. Dat bracht hem tot de overtuiging dat Jezus oorspronkelijk de Zoon van God is, ook wel te identificeren als het Woord waardoor de schepping tevoorschijn is geroepen.

Belangrijk is in dit verband het woordje ‘zien’. Het komt twee keer voor in het gekozen schriftgedeelte. Eerst in de positieve zin: ‘wij hebben zijn grootheid gezien’ (vers 14), verderop in de ontkennende vorm: ‘niemand heeft ooit God gezien’ (vers 18). Zien (of niet zien) speelt een belangrijke rol in het evangelie, bijvoorbeeld in de geschiedenis van de blindgeborene (Johannes 9) en bij de inspectie van het lege graf: ‘hij zag het en geloofde’ (20:8). Het is duidelijk dat Jezus iets zichtbaar maakt wat gewoonlijk voor mensenogen verborgen blijft.

Dat geldt bijvoorbeeld voor ‘genade en waarheid’ (vers 14 en 17; tussendoor wordt ook in vers 16 gesproken over genade). Dat Johannes dit begrippenpaar herhaalt, benadrukt het belang ervan. Hoewel het woord ‘genade’ verder niet meer gebruikt wordt in dit evangelie, is ‘waarheid’ wel een steeds terugkerend thema. Uit de tegenstelling in vers 17 mag je afleiden dat Johannes weinig genade en waarheid ervoer in de wet, terwijl Jezus er blijkbaar de belichaming van is.

Het is opmerkelijk – en enigszins verwarrend – dat Johannes het getuigenis van zijn naamgenoot, Johannes de Doper, door dit hoofdstuk heen vlecht: hij werd genoemd in vers 6-8, in de lezing van vandaag in vers 15, en straks vanaf vers 19. Wellicht is het minder opmerkelijk wanneer we bedenken dat Johannes de evangelist eerst leerling is geweest van Johannes de Doper, voordat Jezus in zijn leven kwam. Het is alsof hij zijn eigen geloofsweg beschrijft: ‘eerst dacht ik dat Johannes het licht was, later begreep ik dat hij het over Jezus had.’

Aanwijzingen voor de prediking

Hoewel Johannes niet schrijft over de geboorte en kindertijd van Jezus, is het niet vreemd om in de verkondiging aan te haken bij het beeld dat onlosmakelijk met het kerstfeest verbonden is: het kind in de kribbe. Juist dit maakt Hem zo menselijk, dat hij kind is geweest zoals wij. Het maakt ook deel uit van de emoties die het kerstfeest oproept: vertedering, hoop, blijdschap, liefde, leven…!

Besteed gerust wat tijd aan het schetsen van dat beeld. Doe daarbij een beroep op de zintuigen van de hoorders. Het gaat er immers om dat ze iets ‘zien’ van de grootheid van Jezus. Als je dat gedaan hebt, maak je de overgang naar de manier waarop Johannes erover schrijft. Hij heeft het niet over het kleine en kwetsbare, maar gebruikt juist grote woorden: genade en waarheid. Johannes heeft Jezus natuurlijk pas leren kennen toen zij beiden volwassen waren. In de jaren dat Johannes leerling van Jezus was, heeft hij ervaren hoe Jezus vol was van genade en waarheid. Je zou hier ter illustratie een aantal verhalen uit het evangelie kunnen noemen, waarin jij die genade en waarheid ervaart. Maar je zou vandaag de vraag kunnen stellen: kun je daar ook al iets van zien in dat kind in de kribbe?

Onschuldig tot het eind

Bijvoorbeeld: genade is een gunst die je verleend wordt; waar je geen recht op hebt, maar wat je gegeven wordt uit de goedheid van de gever. Je zou kunnen zeggen dat dat van toepassing is op elk kind dat geboren wordt. Maar van Jezus geldt dat in het bijzonder. Denk aan Johannes 3:16: de gunst die God ons verleent, uit liefde voor de wereld, is dat Hij ons zijn Zoon geeft, en door zijn Zoon het eeuwig leven. En: waarheid is wat echt is, puur, zuiver, onschuldig… Is er iets in deze wereld dat onschuldiger is dan een pasgeboren kind? In zo’n klein kindje zie je hoe het leven bedoeld is. Ook dat geldt voor het kind van kerst in het bijzonder. Want wij raken allemaal in de loop van ons leven onze onschuld kwijt, wanneer we beginnen te zondigen. Híj heeft het zijn hele leven vastgehouden, tot het einde toe. Door mens te worden en in ons midden te wonen, heeft Hij laten zien dat er een andere wereld mogelijk is, waarin zíjn waarheid geldt en waarin zíjn genade wet is.

Korreltje zout

Je zou er misschien ten overvloede aan kunnen toevoegen dat we deze woorden waarschijnlijk met een korreltje zout nemen, wanneer ze over iemand anders gezegd zouden worden – de koningen of presidenten van de wereld. Geen van hen is werkelijk ‘vol van genade en waarheid’. Maar van het kind in de kribbe geloof ik het omdat Hij in heel zijn leven, in de woorden die Hij sprak en in de tekenen die Hij deed, in zijn lijden en in zijn opstanding de grootheid van God heeft laten zien – maar dan op een manier die voor ons enigszins behapbaar is: menselijk.

Spoor de hoorders tot slot aan om nog eens goed in de kribbe te kijken (!): daar liggen genade en waarheid, verpakt in een mensenkind.

Ideeën voor kinderen en jongeren

Als je een kerstboom (of een kerststuk) in de kerk hebt, zou je een paar paaseieren mee kunnen nemen. Nodig de kinderen uit om eens goed naar de boom te kijken: missen ze ook iets in de boom? Haal dan de eieren tevoorschijn. Leg uit, terwijl je de eieren in de boom hangt, dat we vandaag vieren dat Jezus is geboren. Maar we denken ook al een beetje aan Pasen. Want Hij is gekomen om voor ons de dood te overwinnen!

Geraadpleegd

Levine, Amy-Jill & Brettler, Marc Zvi. (2024). Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen. Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap.

Morris, Leon. (1995). The Gospel according to John, revised. (The New International Commentary on the New Testament). Wm. B. Eerdmans Publishing Co.