Menu

Basis

Hoe witheid gelijkwaardige relaties belemmert

Een klassieke bibliotheek

De thesis van Renate Japenga gaat over witheid, het systeem dat racisme veroorzaakt. Ze vertelt waarom theologie ook daarover moet gaan.

De afgelopen vier jaar heb ik gestudeerd aan de Protestants Theologische Universiteit in Amsterdam waar ik de master Predikantschap volgde, eerst in deeltijd en daarna in voltijd. Ik ben in november afgestudeerd en kijk ernaar uit om de gemeente in te gaan als predikant.

Er zijn veel theologen die mij geïnspireerd hebben maar ik vind het lastig om individuele theologen te noemen. Ze staan altijd in een groter geheel of zijn deel van een grotere beweging. Van elke theoloog leer ik weer iets anders. Wanneer ik een aantal namen noem, ben ik niet volledig ten opzichte van de grote groep theologen die me samen inspireren.

Deel van een gemeenschap

Als je naar mijn boekenkast kijkt, dan zie je bijvoorbeeld boeken over feministische theologie met namen als Mary Daly en Isabel Carter Heyward. Zij zijn deel van een beweging van vrouwen die hun kritische stem lieten horen in de kerk.

Voor mijn thesis heb ik me verdiept in womanistische theologie, ontwikkeld door Afro-Amerikaanse theologes. Bij hen leerde ik wat de waarde is van het denken en theologiseren vanuit het besef deel te zijn van een gemeenschap en de aarde als geheel. Zoals Musa W. Dube, een feministische theologe uit Botswane, die schrijft over de ‘Earth community’.

Ditzelfde accent, deel zijn van een gemeenschap, legt de Amerikaanse theoloog Willie J. Jennings als hij (kritisch) schrijft over het westerse theologische onderwijs. Jennings wijst erop dat de basis van theologische vorming ‘belonging’ zou moeten zijn. Daaronder verstaat hij het besef dat je toebehoort aan God en deel bent van een gemeenschap.

Tijdens de studie was ik ook geraakt door de theoloog Johannes Christiaan Hoekendijk (1912–1975) die voor nu nog relevant is als het gaat om het leven van de kerk. Hij stelt dat de diaconie geleefd wordt in de gemeenschap en verbonden is met het evangelie. Zo blijft de kerk in de wereld zoeken naar het goede voor alle mensen.

Gestalte geven aan Gods belofte

Ik probeer mijn theologische blik breed en open te houden en me te laten inspireren door allerlei theologische perspectieven vanuit de hele wereld. Het zijn niet alleen theologen die me inspireren maar ook film, muziek, poëzie, dans, wat ik zie op straat en de gesprekken met anderen. Zelfs mijn kinderen inspireren mij en bieden me nieuwe perspectieven.

Mijn theologische blik breed en open houden

Theologie heeft immers te maken met alle facetten van het leven. Het raakt aan alles wat de mens meemaakt in het dagelijks leven. Een belangrijk aspect daarin is een menswaardig leven voor iedereen op de aarde. Theologie activeert voor mij een profetische stem tegen sociaal onrecht in de maatschappij. Het stelt me in staat om een betere wereld te verbeelden, naar Gods belofte.

Wij worden geroepen om daar gestalte aan te geven hier op aarde. In het groot is dat voor mij de maatschappelijke relevantie van theologie. In het klein is het dat ik kijk naar de mensen die ik tegenkom als beeld van God. In ieder mens straalt iets van God.

Witheid

Ik heb mijn thesis geschreven in opdracht van de Oecumenische Vrouwensynode. Mijn thesis gaat over het systeem van witheid dat racisme mogelijk maakt. Ik onderzoek daarin de manieren waarop witheid een belemmering vormt om gelijkwaardige relaties op te bouwen en ik zoek naar handreikingen om witheid te doorbreken.

Vaak hebben witte mensen niet door wat de (onbewuste) impact is van (hun) witte privilege of witte superioriteit. Het zorgt er bijvoorbeeld voor dat stemmen van kleur over het hoofd worden gezien of dat de agenda van witte mensen leidend is. We noemen bijvoorbeeld makkelijker witte theologen dan theologen uit Brazilië of Ghana.

Het is belangrijk om te zien hoe witheid overal in de haarvaten van de kerk (en theologie) en de maatschappij zit. Zolang we dat niet erkennen, schaadt deze witheid mensen van kleur. Het houdt een status quo in stand waardoor witte mensen meer privileges blijven hebben en de macht blijft bij een groep witte mensen.

Een recent voorbeeld is het toeslagenschandaal omdat witheid de bril was waarmee er naar mensen van kleur werd gekeken.

Besef van Gods liefdevolle aanwezigheid

Het doorbreken van witheid is bijna onmogelijk omdat het zo’n geïntegreerd systeem is, net zoals seksisme. Als je denkt dat je witheid hebt doorbroken, dan ben je nog steeds deel van het systeem. Het is een levenslang proces van reflecteren en kritisch kijken naar je denken en handelen om de witheid erin op te sporen.

Dit kan ontmoedigend klinken en zo voelt het misschien ook, omdat het fijner is om iets wat kapot is, met een concrete oplossing snel weer heel te maken. Maar het is een groot systeem dat al vele jaren staat als een huis. Daarom is het ook niet mogelijk om het snel op te lossen. Het vraagt een soort levenslange bekering van witte mensen.

De toekomst ligt open

Op korte termijn hoop ik de lokale gemeente in te gaan. Ik voel me geroepen tot het ambt van predikant en ik voel me thuis in het gemeentewerk. De afgelopen jaren heb ik me ook laten inspireren door de oecumene. Zo was ik steward bij de Assemblee van de Conference of European Churches in 2018, deed ik mee aan programma’s van de Wereldraad van Kerken en heb ik een interreligieuze stage in Engeland gedaan in de stad Luton in april en mei van dit jaar.

Ik ben graag werkzaam in de lokale gemeente terwijl ik me deel weet van de wereldwijde kerk. In de toekomst wil ik me ook graag inzetten voor de oecumene en voor de interreligieuze samenwerking. De toekomst ligt open voor me en ik zie met vertrouwen tegemoet wat er op mijn pad gaat komen.

Hoe moeilijk het leven ook is of kan zijn, ik heb me altijd omringd, gesteund en aangevuurd gevoeld door Gods liefdevolle aanwezigheid. Dat besef is het begin van mijn theologie. Als God zo van mensen houdt, dan zou de theologie daarover moeten gaan; Gods liefde voor alle mensen en hoe God wil dat alle mensen tot bloei kunnen komen.

Mijn droom voor de theologie en de kerk is dat we blijven (durven) geloven dat er een betere wereld mogelijk is. Dat wijzelf daarin participeren. Dat hoe moeilijk en complex het soms is om samen te leven of samen te werken, hoe anders de ander toch lijkt te zijn, we toch steeds weer diep ademhalen en doorgaan. Omdat we geloven dat we allen deel zijn van Gods schepping en dit van ons vraagt dat we het goede zoeken voor de hele schepping.

Renate Japenga-Gudde is predikant in opleiding aan de Protestantse Theologische Universiteit.


Vrede!?
Woord & Dienst 2023, nr. 12

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken