Bijbelwetenschappen

Van Filippenzen 2,5-11 wordt vermoed dat het een bestaande belijdenisformule is die Paulus opneemt in zijn brief. Het is een tekst in gebonden, lyrische, misschien liturgische taal. Zoals in de eerste brief aan de Korintiërs opeens dat lied over de liefde klinkt (1 Kor. 13), zo hebben we hier opeens een Christushymne. Daarin wordt Christus Jezus gepresenteerd of geproclameerd als de incarnatiebeweging van God.

Het kind in de kribbe, Jozef en Maria ernaast, de herders met een paar schaapjes en de wijzen in de verte: dat is waar de meesten van ons toch op de eerste plaats aan zullen denken met Kerst. Dat is het beeld dat ons rond deze tijd van het jaar in de kerk en op straat van alle kanten tegemoet komt. De meeste mensen, kerkelijk of niet, weten ook wel waar dat verhaal op uit zal lopen: het kruis en de opstanding.

Het is een van de teksten die ik ooit als kind uit mijn hoofd moest leren om ze op te zeggen tijdens de kerstviering van school of zondagsschool: de boodschap van de engel aan de herders, Lucas 2,11-12. We kennen die woorden zó goed dat we niet meer opmerken hoe absurd ze zijn. Want hoe zou het drievoudige ‘teken’ van vers 12 de drievoudige proclamatie van vers 11 moeten ‘betekenen’?

‘Gaudete!’ is van oudsher de naam van de derde Adventszondag, afgeleid van de introïtus voor deze dag: ‘Gaudete in Domino semper. Iterum dico: Gaudete!’ (Fil. 4,4). Je zou verwachten dat in het alternatieve spoor dit gedeelte van Filippenzen 4 op de derde zondag geplaatst werd in plaats van op de vierde. Toch is nu voor de vierde Adventszondag gekozen. Valt dat op één of andere manier te rechtvaardigen of te verklaren?

Lucas vertelt het verhaal van de aankondiging aan Maria, de annunciatie. Traditioneel wordt de annunciatie beschouwd als het moment van Jezus’ menswording. Maar als we de tekst lezen met aandacht voor Lucas’ septuagintische taalgebruik, verschijnt toch een ander accent. Dan zien we hoe een vrouw in een vernederende situatie de belofte krijgt van bescherming onder Gods vleugels. Zij is zelf een van die vernederden over wie zij later in het Magnificat zal zingen.

Deze passage uit de Filippenzenbrief staat vol krachtige taal en beelden, die ook in het kader van Advent prachtig oplichten. Het is zinvol eerst nader te bezien waartegen Paulus zich verzet, om vervolgens stil te staan bij de weg van Christus waaraan hij zich wil spiegelen.

De Adventstijd is een tijd van verwachting. De lezing uit Jesaja 65 sluit daar mooi bij aan. Het gaat er over een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Het leven is er goed en iedereen is gelukkig. Alle ellende en alle verdriet van vroeger worden vergeten. Het meeste in dit gedeelte zal de kerkgangers onmiddellijk aanspreken. De enige dissonant lijkt te zijn dat mensen uiteindelijk toch zullen sterven, al is het dan op een hoge leeftijd.

Paulus begint zijn brief aan de Filippenzen met een hartelijke, ja, verheugde begroeting. Hij heeft goed nieuws over hen ontvangen. Wel ziet hij dat hun vruchten nog verder moeten groeien. En hoe is het met Paulus zelf? De gemeente in Filippi had Epafroditus afgevaardigd met goede gaven om hem te ondersteunen in zijn levensonderhoud in de gevangenis, net als eerder in Tessalonica. Paulus was verstoken van werk en eigen inkomsten en beperkt in zijn activiteiten. Maar door de gevangenschap ziet hij zijn missie juist bevorderd.

Reeds in het eerste hoofdstuk van Johannes, bij het optreden van zijn naamgenoot, zien we een tegenstelling tussen mensen van de tempel en de wegbereider van de Ene. Daarbij lezen we dat ‘de Joden’ uit Jeruzalem kwamen om poolshoogte te nemen. Het zijn mensen uit de tempel, priesters en levieten. Mensen van wie je mag verwachten dat ze hun zaakjes op hun duimpje kennen.