Preekschets Genesis 1:1-11, Openbaring 21:1 en Lukas 8:22-25

‘Klimaatverandering en het Evangelie’

Deze preekschets is onderdeel van het themapakket ‘Dag Schepping?! – Zorgen voor Gods wereld in een tijd van klimaatverandering’, een project van de programmagroep Kerk, Geloof en Levensstijl, van het Christelijk Ecologisch Netwerk (CEN). Oorspronkelijke uitgever: Evangelische Alliantie (nu: Missie Nederland). Het hele themapakket (met liturgiesuggesties, verwerkingen en bronnen) is te downloaden via www.michanederland.nl. Daar is ook meer materiaal rond schepping, duurzaamheid en kerk te vinden.

Schriftlezing: Genesis 1:1-11; Openbaring 21:1; Lukas 8:22-25

Inleiding

Het is niet eenvoudig om klimaatverandering als thema te verbinden met de zondagse kerkdienst. We moeten natuurlijk er voor uitkijken dat het thema de tekst van de bijbel gaat overheersen en wij de bijbel laten ‘buikspreken’. Tegelijk voelen we dat wanneer we zo’n belangrijke en bedreigende ontwikkeling als klimaatverandering niet verbinden met ons geloof en leven, en daarom ook met onze zondagse eredienst, wij tekort schieten. Bij een onderzoek in 2007 bleek dat klimaatverandering Nederlanders de meeste zorgen baart. Het is daarom ook een pastorale vraag van de eerste orde. Vandaag openen we de Schrift van kaft tot kaft, op de eerste en de laatste bladzij. Om de waarheid van God daarin te zoeken en te ontvangen. En we openen de Schrift in het midden. Zo ontstaat er een drieluik, waarvan we eerst de zijpanelen gaan bekijken, en dan het middenpaneel.

1. Het begin

Om te beginnen schiep God de hemel en de aarde… en horen we direct daarop, in de volgende zin al, over de oervloed: water en chaos. Wij horen daar gemakkelijk over heen. Maar voor de mensen in de tijd waarin dit verhaal, deze lofzang op God als Schepper, geschreven werd, was die chaos iets wat ze altijd nog als een dreiging beleefden. Schepping was het wonder dat er het droge, het land was ontstaan, maar om dat droge heen lag de dreigende chaos van de vloed. Die werd alleen in toom gehouden en bedwongen door het werk van God als Schepper.

Dat had God niet alleen eens, in het verleden gedaan, maar zijn trouw hield in dat hij die grenzen tussen water en land, chaos en orde was blijven bewaken en bewaren. Maar ook al weet je van Gods trouw, de dreiging van de chaos kan je blijven voelen. De angst kan je blijven overvallen. In het begin was de aarde woest en doods. Zou zo’n toestand nog eens kunnen terug keren? Die dreiging, die chaos komt al in het hebreeuws tot klinken: tohu wa bohoe, woest en doods.

Schepping: orde in de chaos

Om het wonder van de schepping te begrijpen moet je innerlijk al die donkere dreigende klanken door je heen laten gaan, in je lijf voelen. Laten we dat ook maar proberen en het met elkaar hardop drie maal zeggen. Ik zeg het nog eenmaal voor en dan doen we het drie maal samen: tohu wabohoe. Als je zo horend en sprekend voelt wat chaos kan zijn, kun je ook beter meevoelen hoe de schepping een wonder is, niet vanzelfsprekend, maar ruimte en genade om op het droge te leven.

De chaos wordt door God geordend: er wordt scheiding gemaakt tussen aarde en zee. Zo is de schepping bedoeld. En hoe kun je dan schrikken als je leest dat er bij rampen door stormvloeden in Bangladesh en Birma het zoete en het zoute water niet meer gescheiden zijn. Dat er geen zoet drinkwater meer is omdat bijna alles vermengd is met zout water. Als cyclonen in Bangladesh en Birma mede veroorzaakt of versterkt zijn door klimaatverandering, is dat een waarschuwing van wat er met de orde in Gods goede schepping gebeurt.

Die orde is er. Maar mensen kunnen daartegenin gaan. De zondvloed komt omdat mensen die orde in de schepping niet respecteren. En God zet de hemelsluizen open, waarbij het water onder en boven de aarde zich met elkaar vermengen. Na de vloed geeft God de regenboog: als teken dat wat hem betreft dit nooit meer zal gebeuren. Maar er staat niet dat de méns geen nieuwe vloed zou kunnen veroorzaken door eigen handelen. En laten we nuchter vast stellen: dat was voor de mensen in die tijd ook werkelijk onvoorstelbaar: dat mensen de macht en de mogelijkheden zouden hebben om dat te doen. Wij leven daarom in een unieke tijd, zoals er nog nooit een in de geschiedenis van de mensheid is geweest, en meer nog dan de dreiging van een kernoorlog is de klimaatverandering iets wat nu iedereen, in Noord en Zuid, in Oost en West aangaat.

Een nieuw begin

Na de zondvloed gaat de geschiedenis verder. God heeft zijn verbond met de mensen en de aarde gesloten. God is getrouw, en van daaruit mogen wij zeker zijn dat hij zijn schepping niet los zal laten. Maar wat maken de mensen waar van de verplichting die zij met dit verbond op zich genomen hebben? De bijbel is er vol van, van hoe mensen door ontrouw aan Gods bedoeling met de schepping ver van het beloofde land kunnen raken, in ballingschap, als een nieuwe ervaring van chaos, van waaruit God hen oproept tot een nieuw begin. Een nieuw begin dat hij in zijn genade mogelijk maakt. Maar die belofte die er is en blijft, hoeft niet uit te sluiten dat wij in onze samenleving mogelijk nieuwe woestijn of zondvloed ervaringen tegemoet kunnen gaan, door eigen onverantwoordelijk handelen.

2. Het eind: “En de zee was niet meer…”

We maken nu een enorme sprong in de geschiedenis naar een einde. We kijken naar het ander zijpaneel van het drieluik, wat zich daar afspeelt, of beter wat daar beloofd wordt: een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, de aarde vernieuwd en nieuw. En dan staat er dat korte zinnetje: “en de zee is er niet meer”. Dat roept allerlei vragen op: waarom geen zee meer? En je moet wat dieper peilen dan de vraag waarom je op een nieuwe aarde niet meer een dagje naar het strand zou kunnen of hoe het nu zit met die zee van glas waarover we ook in het boek Openbaring horen. Het boek Openbaring staat vol symbolen, die hun betekenis alleen tonen bij een zorgvuldige lezing. Waarom geen zee meer? Het eerste antwoord hebben we eigenlijk al gehoord: uit Genesis. De zee is vooral chaos-macht, letterlijk als een chaotische vloed die het land verzwelgt, maar ook als een symbool voor alles wat chaos is: in deze wereld, en dat tot in de ziel van de mens toe. De mens die de richting kwijt is en zich door de chaos bedreigd voelt. Aan die chaos komt eens definitief een eind zegt onze tekst: aan die zee, die chaosmacht wordt niet alleen een grens gesteld, maar die zal definitief verdwijnen. Dat is voor alles troost waardoor de angst mag verdwijnen. Maar wij weten dat de symbolen in het boek Openbaring ook een directe, concrete, actuele, betekenis hebben: het gaat ook altijd over de macht van het Romeinse rijk, het Romeinse rijk dat Jeruzalem verwoest had.

Het nieuwe Jeruzalem dat uit de hemel neerdaalt, betekent de definitieve ondergang van het Romeinse Rijk. Daar is op de nieuwe aarde geen plek meer voor. In dat perspectief is de zee ook een symbool voor de macht van Rome: een macht die niet de orde van God en zijn wet respecteerde, maar zijn eigenmachtige gang wilde gaan. In dat perspectief staat de zee ook voor de Middellandse Zee, die de handel en de rijkdom mogelijk maakte. Maar waardoor ook landen onderworpen en uitgebuit werden. De toespelingen daarop kunnen we vinden in het boek Openbaring. Zelfs dat die handelspolitiek een enorme ontbossing met zich meebracht, waarvan we de gevolgen nu nog in Noord Afrika kunnen zien.

De klimaatcrises

Milieurampen zijn niet alleen iets van deze tijd. Handel, met enorme energiekosten, heeft niet alleen maar goede effecten. Christenen in het Zuiden wijzen ons daar voortdurend op. Zij hebben heel veel vragen over wat we ‘globalisering’ noemen. Het is een vraag die ook onze tekst oproept: en de zee was niet meer, de wegen waarlangs in de tijd van de Romeinen de globalisering plaats vond werden geblokkeerd. De vragen rond de globalisering van de wereldeconomie verbinden zich nu direct met die van de klimaatverandering. Als er een beperking van de CO2 uitstoot moet komen: wie moet dan hoeveel beperken? De verdelingsvragen, waarin het in het werelddiaconaat over gaat worden steeds scherper. Zo kunnen Christenen uit Bangladesh en Birma ons vragen: als de overstromingen bij ons te maken hebben met klimaatverandering: hoe reageren jullie dan op klimaatverandering, en waarom zouden wij niet meer economisch mogen groeien om onze armoede op te lossen? Collectes die wij in de kerk houden voor slachtoffers van overstromingen kunnen helaas niet los gezien worden van hoe wij leven. En ik weet dat dat een lastige en soms pijnlijke boodschap kan zijn.

3. Het ‘middenschip’: de storm op het meer

De zijpanelen van het drieluik, van begin tot eind, van kaft tot kaft hebben wij nu geopend. We kijken nu naar het centrale middendeel: het verhaal van de storm op het meer. Wanneer we Genesis en Openbaring gehoord en verstaan hebben herkennen we nu weer de elementen: de chaos van het water, de angst en de verwarring. En de slaap en de rust van Jezus die weet dat God de Schepper, ook zijn vader is, die een grens stelt aan de chaos, een chaos die daarmee niet, en nooit het laatste woord mag en kan hebben. Die houding van Jezus staat in scherp contrast met die van de discipelen die Jezus uitdaagt met de vraag: Waar is jullie geloof? Geloof: daar gaat het in de kerk om. De vraag wat geloof is wordt hier direct verbonden met de vraag hoe we omgaan met dreiging van chaos, angst en verwarring. Geloof wordt zo getoetst op wat het waard is. Hoe zien we de chaos in dit verhaal? Sommige theologen zeggen: het gaat hier om onze innerlijke chaos, om alles wat er aan chaos in ons eigen hart en ziel plaats vindt, en Jezus helpt ons die tot rust te brengen. Dat is mooi en ook helemaal waar. Maar het kan ook een vlucht zijn voor de vraag of onze wereld niet een chaos dreigt te worden, mede door ons toedoen.

Het mooie van Lukas is dat hij twee verhalen achter elkaar plaatst; van de chaos buiten in de wereld en van de chaos binnen in de mens. Want in het directe vervolg horen we van een man die door demonen bezeten is, door een legioen van demonen, compleet in verwarring, hij kent geen richting en kan geen kant meer uit. Met Jezus toestemming gaan die demonen over op een kudde zwijnen die zich daarop in de zee stort: chaos tot chaos, de orde van de schepping wordt door Jezus hersteld. Deze mens mag door de genade van God, die in Jezus zichtbaar wordt, weer gewoon, geordend leven. Het Bijbelverhaal zegt dat er een chaos buiten in de wereld en binnen in ons kan zijn. En we mogen ook zeggen die hangen samen. We hoeven maar te kijken naar de eindeloze mogelijkheden waaruit we kunnen kiezen en die de hele dag over ons heen komen. Je zou er gek van worden. En hoe moeilijk is het vooral voor jonge mensen om daarin een weg te vinden.

Klimaatangst

Soms kunnen we ook een innerlijke, onbestemde angst hebben voor wat ons door klimaatverandering allemaal boven het hoofd hangt: volgens onderzoek zorg nummer een voor Nederlanders. Herkent u dat? Sommigen hebben de neiging om die zorg op anderen te projecteren. Soms denk ik dat als ik Geert Wilders hoor spreken over de moslims, die als een Tsunami, een onbeheersbare vloed, over ons heen komen. In tijden van onzekerheid hebben mensen altijd de neiging om vanuit angst en onzekerheid een bepaalde groep daarvoor verantwoordelijk te stellen. En we weten uit de geschiedenis welke risico’s dat met zich mee brengt.

Wij mogen de boodschap van de bijbel niet versmallen tot wat er in ons innerlijk tussen ons en God plaats vindt. Het gaat in ons verhaal over de schepping en de dreigende chaos en wat geloof daarin kan betekenen. Hierbij moet ik denken aan het lied ‘Scheepke onder Jezus’ hoede’. Als ik aan het Bijbelverhaal denk komt bij mij, vooral vanuit mijn jeugd eerst dit lied boven. Het bepaalt, bijna onbewust mijn luisteren naar het Bijbelverhaal. Het is een lied dat een bepaalde uitleg aan het Bijbelverhaal geeft. Een uitleg die nu verder de leidraad vormt van wat ik met het oog op de actualiteit van de klimaatverandering wil zeggen:

‘t Scheepke onder Jezus’ hoede, Met zijn kruisvlag hoog in top,
neemt als arke der verlossing, allen die in nood zijn op.

Het lied bewaart heel mooi de verwijzingen naar de dreiging van de oervloed en de zondvloed, door te verwijzen naar de ark, de ark van Noach. Maar zal het lied ook bedoeld hebben, en hebben wij ooit voldoende serieus genomen, dat in die ark van de verlossing ook de dieren opgenomen worden? Of zijn wie in nood zijn alleen maar: alle mensen? Waar is de hele schepping, de heelheid van de schepping? Hebben we wel voldoende gehoord dat na de zondvloed God niet alleen een verbond sloot met de mensen, maar ook met de dieren? Die kregen in al hun veelsoortigheid, in hun biodiversiteit toegang tot de ark. Een veelsoortigheid die nu door de klimaatverandering bedreigd wordt. En zo had God het met zijn schepping en zijn redding in de ark toch niet bedoeld.

‘Neemt allen die in nood zijn op’: je hoort nog wel eens: als we alle mensen nu en in de toekomst in leven willen houden, kan dat niet. Allemaal aan boord betekent dat we allemaal zinken. Dus mensen overboord, of mensen niet opnemen, is de enige mogelijkheid om te overleven en niet de hele mensheid ten onder te laten gaan. Dit verhaal, dit lied en zondag werelddiaconaat kunnen we alleen geloofwaardig verstaan wanneer we zeggen: niemand gaat overboord en iedere drenkeling heeft recht op redding, ook al betekent het dat wie in de boot zitten even flink moeten inschikken en water en brood moeten delen (en zou ik er bij kunnen zeggen: bijvoorbeeld geen voedingsgewassen in hun auto’s verstoken).

We horen het tweede deel van het lied:

Al staat de zee al hol en hoog en zweept de storm ons voort,
wij hebben ‘s vaders zoon aan boord en veilig strand voor ’t oog.

‘s Vaders zoon’: als wij ons met de discipelen gevraagd wordt naar ons geloof vragen wij: wie is en hoe is dan die vader waarop wij ons vertrouwen mogen stellen? In verband met ons verhaal zou ik dan willen wijzen, naar een tekst van Jesaja waar van God gezegd wordt: ‘niet als chaos schiep hij de aarde, maar ter bewoning’. Van die Vader is Jezus de zoon. Die bedoeling van God representeert hij met zijn leven. Zo is hij bij de schepping betrokken, zelfs zo zeer dat hij in een nieuwtestamentisch loflied de eerstgeborene van heel de schepping genoemd wordt, in wie alles geschapen is.

Zo vertegenwoordigt hij de wijsheid waarmee God de wereld geschapen heeft. In al zijn slapen, in al zijn rust drukt hij uit dat de chaos niet het laatste woord heeft, dat die door de weg van de gehoorzaamheid aan God tot rust kan komen, buiten ons en in ons. Dat we onze angst en richtingloosheid kunnen overwinnen. Jezus vertegenwoordigt Gods scheppingswijsheid: een wijsheid die weet van maat houden, van grenzen. Van grenzen aan de overmoed en de hebzucht van de mensen. Van weten dat het leven, en wat God geeft, gedeeld moet worden.

Toepassing

In een interview zei onlangs de directeur van het Milieu en Natuurplanbureau: uit onderzoek blijkt dat mensen alleen bereid zijn om iets van hun luxe in te leveren, als iedereen dat doet. We weten wel dat het anders moet, maar we doen het alleen als de mensen om ons heen dat ook willen doen. Kunt u zich zo’n houding bij Jezus voorstellen: dat hij tegen zijn discipelen zegt: Ik wil wel gaan leven met de schepping zoals God dat in zijn wijsheid bedoeld heeft, maar alleen als jullie dat ook doen? Of is dat nu juist wat hij bedoelt met geloof: dat we geloven en vertrouwen dat de weg die God in Jezus wijst de goede weg, een weg ten leven is? Zou het ook niet zo kunnen zijn dat als wij het anders doen, in verantwoordelijkheid voor Gods schepping, het aanstekelijk kan werken, als een uitdaging om mee te doen? Jezus is gehoorzaam aan Gods bedoeling met de mens en met zijn schepping. En dat kost hem veel, het kost hem zijn leven. De boot heeft de kruisvlag hoog in top. Als een voortdurende herinnering, ook aan de discipelen: dat op het vertrouwen in de trouw en de macht van God nog iets moet volgen: de weg van Jezus, de navolging. Onder dat teken komen ook zonde, schuld en vergeving ter sprake. Onlangs was er in Zuid Afrika een conferentie met partners van Kerkinactie die steun kregen van het Klimaatplan om arme mensen te leren zuiniger met energie om te gaan. Niet alleen als een vorm van armoedebestrijding, maar ook om de uitstoot van CO 2 te beperken. Zij wilden een verklaring voor hun kerken opstellen waarin ook sprake was van schuld en vergeving. Schuld vanwege onze manier van leven die te veel en te snel opgebruikt wat God met de schepping gegeven heeft. De Nederlandse deelnemers zeiden: maar daar kan je bij ons in de kerk niet mee aankomen; dat we ons schuldig zouden moeten voelen vanwege de klimaatverandering. De mensen willen dat niet horen en slaan gelijk dicht. Dat werkt niet…

‘De kruisvlag hoog in top?’ Ik kan nu niet ingaan op al die ingewikkelde vragen van schuld, verantwoordelijkheid, en wie eerst en het meest zou moeten inleveren. Ik zeg ook niet dat u schuld hebt. De kruisvlag stelt die vraag, als een ongemakkelijke herinnering. Die vraag kunnen we in de kerk niet weg laten. U moet die in eigen geweten beantwoorden, vanuit het geloof en het weten van vergeving. En vanuit de hoop dat zich alleen zo weer een begaanbare weg toont.

Wij in het schip, in het scheepke onder Jezus’ hoede: het schip van het geloof, van de kerk, van de mensheid of hoe u dat verder wil invullen. We krijgen vandaag concreet één vraag mee: hebben wij deze Zoon van deze Vader wel aan boord, en wat betekent dat voor ons leven van alle dag?