Iedereen kan zich min of meer wel een voorstelling maken van de hel. ‘Het was de hel!’ verzucht, na een vakantie met slecht eten en harde bedden in een hotel zonder airconditioning, de een. ‘We krijgen een kijkje in de hel,’ vindt een ander als hij de mensonterende omstandigheden in de wereld ziet. Iets vergelijkbaars geldt voor de hemel. In Het einde van de hel onderzoekt Reinier Sonneveld de mogelijkheid of en hoe we voortleven na onze dood en of we uiteindelijk terecht komen in een hemel of een hel. Zijn conclusie staat aan het begin vast: aan elke hel komt voor iedereen ooit een einde en uiteindelijk zullen we in harmonie met elkaar samenleven. Hij maakt hierbij overigens de disclaimer dat ‘niets vanzelfsprekend is als het gaat over hemel en hel’.

Er zijn vormen van spreken over de Geest waar ik eerlijk gezegd wat onrustig van word. Je krijgt voortdurend het gevoel dat je méér nodig hebt: méér geloof, méér verlangen, méér overgave. En daarvoor moet je dan uit je comfortzone stappen, proclameren, en ‘overwinnend’ leven. Een hijgerig soort christendom, waarvan je buiten adem raakt. Ik herinner me nog goed hoe ik tijdens de diensten in de evangelische gemeente waarin ik opgroeide, een fysieke spanning voelde bij sprekers of zelfverklaarde profeten die een ‘woord van de Heer’ hadden of een beeld wilden doorgeven. Steevast werd de heilige Geest daar verbonden aan het bijzondere, het grootse, het imponerende. Dat heeft al snel iets grotesks. Zo herinner ik me twee studiegenoten die allebei – toevallig – dezelfde profetie hadden ontvangen: ze zouden een grote bediening krijgen. De verleiding is dan groot om cynisch te worden, om het spreken van de Geest op een veilige afstand te houden.

Jan Minderhoud heeft zich als theoloog gewaagd aan een studie over gender – een van de grote twistappels in maatschappij en kerk in onze tijd. Wat me meteen positief raakt is de aangename, respectvolle en fijngevoelige toon die hij aanslaat. Minderhoud schrijft vanuit zijn persoonlijke betrokkenheid bij mensen, die op allerlei manieren te maken hebben met het onderwerp. Op geen enkele manier voel ik iets van neerbuigendheid of veroordeling naar wie dan ook. Dat is grote winst in een sterk verhit debat. Minderhoud streeft ernaar recht te doen aan de hoge mate van complexiteit van het onderwerp en daar zo genuanceerd mogelijk over te schrijven. Tegelijkertijd schrijft hij met het verlangen om te onderscheiden wat God ons aanreikt aan waarheid en wijsheid, in wetenschap, schepping en Bijbel.

Wie zich deze jaren waagt aan een boek over gender, weet op voorhand dat dit moeilijkheden gaat opleveren. Zowel in samenleving als kerk blinken aan de ene kant de vlijmscherpe tanden van veelkoppige progressieve stemmen, terwijl aan de andere kant traditionele en orthodoxe stromingen hun eigen draaikolk gaande houden. Veel waardering dus voor Jan Minderhoud, die in het boek ‘Geloof en gender: zoeken naar een begaanbare weg’ probeert te laveren tussen deze hedendaagse Scylla en Charybdis.

Mijn visie op het boek van Reinier Sonneveld is gemengd. Allereerst merk ik graag op dat ik mij in zijn intentie kan vinden. Het idee van een eeuwigdurende hel waarin grote zondaars en ongelovigen voor altijd en eeuwig worden gestraft, past inderdaad niet bij het geloof in God die ten diepste liefdevol en barmhartig is. Terecht brengt Sonneveld in dat, volgens de Bijbel, God onrecht en zonde wel kan en zal bestraffen. Maar het is inderdaad de vraag of we ons die straf per se als eeuwig moeten voorstellen. Er zijn immers veel Bijbelteksten die wijzen op een hoopvolle toekomst voor alle mensen, voor de hele wereld. Daar past dan geen eeuwige hel bij. Dat zou betekenen dat we ons de straf in het hiernamaals moeten voorstellen als tijdelijk en dat er ruimte zal zijn voor reiniging en bekering.

Het gebeurt niet vaak dat een boek me diep raakt. ‘Diepgeworteld’ is dat wel gelukt. Meerdere keren ben ik tot tranen toe geroerd geweest door de verhalen die Richard Groenenboom vertelt. Verhalen over broers en zussen in het geloof die een hoge prijs betalen voor het volgen van Jezus. Verhalen over mensen zoals ik, die gevormd zijn door het lijden, van wie ik veel kan leren. Groenenboom brengt deze verhalen en lessen dicht bij mij als christen in een westers, seculier land. Zonder te veroordelen of te dwingen, stelt hij mij indringende vragen.

What a genderful world – deze tentoonstelling in het Tropenmuseum heette in 2020 de bezoekers welkom in een wereld die geen heteronormativiteit kent, waar gender een spectrum is, waar iedereen zichzelf kan zijn.1 Het was voor mij een verrijkende en verwarrende ervaring. Roze als kleur voor jongens en mannen in Mexico, politiemannen op Fiji met rokken aan, een derde geslacht in India en bij de oorspronkelijke bewoners van Amerika. De tentoonstelling heette de bezoekers uit in de genderwereld en maakte duidelijk hoe cultureel bepaald genderopvattingen zijn. Maar ik miste de duiding, een gids in dat nieuwe land of deze nieuwe wereld. Die gids voor genderland wil Jan Minderhoud bieden met zijn boek Geloof en gender. Zoeken naar een begaanbare weg.

Een boek over vrede dat in de subtitel stelt een rondleiding door het christelijk geloof te zijn. Ik vind het redelijk gewaagd. Heeft het christendom door de geschiedenis heen (en ook vandaag de dag trouwens) niet voor heel wat geweld, polarisatie en uitsluiting gezorgd? Auteur Stefan Paas durft het aan en ik ben als jonge lezer erg benieuwd hoe eerlijk deze rondleiding over vrede gaat zijn.

Joodse Bijbelse verhalen en tradities in etsen tot leven brengen: kunstenaar en theoloog Marcus van Lopik kan het als geen ander. In zijn nieuwste boek, Fragmenten uit de Bijbel. Vanuit Joodse beleving verbeeld en toegelicht (Van Warven, 2025), bundelt hij diverse kunstwerken met toelichtingen. Recensent Jan Venderbos dook in het boek, de achterliggende theologie en de rol van beeldtaal in interreligieuze dialoog.