Verzet en overgave bij Dietrich Bonhoeffer
We leven in onrustige tijden: woningnood, klimaatverandering, asielcrisis, groeiende ongelijkheid, oorlogen in Oekraïne en Gaza/Israël, en de dreiging van machtspolitiek. Uitdagingen die ons soms te boven gaan, maar waarvoor we toch verantwoordelijkheid dragen. Juist nu hebben we waarden, moed, hoop en vertrouwen nodig. Mensen die ons daarin voorgaan — soms met grote persoonlijke offers. Een van hen is de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer.
Dit jaar is het tachtig jaar geleden dat Dietrich Bonhoeffer als martelaar stierf. Enkele maanden voor zijn arrestatie, rond Kerst 1942, schreef hij Rechenschaft (Verantwoording) voor enkele vrienden binnen de militaire inlichtingendienst (‘Abwehr’) die samenzweerden tegen Hitler: zijn vriend Eberhard Bethge, zijn zwager Hans von Dohnanyi en zijn leidinggevende Hans Oster. Op 5 april 1943 werd Bonhoeffer door de Gestapo gearresteerd. Hij bleef gevangen tot 9 april 1945, toen hij in kamp Flossenbürg werd opgehangen. Zijn tekst inspireert tot op vandaag, en geeft te denken.
Het Duitse verzet en de mislukte aanslagen op Hitler
In Duitsland bestonden verschillende groepen die verzet pleegden tegen het nazi-regime. Ook in militaire kringen beraamden tegenstanders van Hitler plannen. De Abwehr, de militaire inlichtingendienst, was daarbij een broeinest van verzet. Na verschillende pogingen een aanslag te plegen op Adolf Hitler, die steeds mislukten of voortijdig moesten worden afgebroken, werd een complex plan opgesteld: na een geslaagde aanslag op Hitler zou het reserveleger onder leiding van enkele generaals de macht grijpen.
Op 20 juli 1944 plaatste Claus Schenk, graaf von Stauffenberg, een bom in Hitlers hoofdkwartier in Oost-Pruisen. Hitler raakte slechts lichtgewond. Toen duidelijk werd dat hij de aanslag had overleefd, weigerden enkele generaals de staatsgreep door te zetten. De kopstukken van de samenzwering werden gedood of gearresteerd en later terechtgesteld.
Bonhoeffer en Dohnanyi zaten al sinds april 1943 gevangen, maar hun volle betrokkenheid bij de samenzwering kwam pas aan het licht toen de Gestapo na de aanslag documenten vond. Hitler besloot daarop dat alle betrokkenen uit de militaire inlichtingendienst moesten worden geëxecuteerd — een bevel dat in april 1945 werd uitgevoerd.
Bonhoeffers plaats binnen het verzet
Bonhoeffers betrokkenheid bij het verzet tegen Hitler kende verschillende fasen. Al in de jaren 1933–1939 had hij zich laten kennen als een vastberaden strijder voor de onafhankelijkheid van de kerk tegenover het naziregime en als pleitbezorger voor de rechten van Joden. Vanaf 1938 werd hij ingewijd in de plannen van de samenzweerders. Het was vooral zijn zwager Hans von Dohnanyi die hem bij de plannen van de Abwehr betrok, en hem binnenhaalde bij deze organisatie.
Dohnanyi vroeg hem eens of een christen wel een aanslag op Hitler mocht plegen, omdat er immers in de Tien Geboden staat: Gij zult niet doodslaan. Bonhoeffer antwoordde dat dit gebod inderdaad geldig bleef, en dat ze moesten aanvaarden dat ze onder het oordeel hiervan stonden, maar dat er op dat moment mensen nodig waren die bereid waren dit oordeel op zich te nemen.
Het gebod om niet te doden bleef volgens Bonhoeffer geldig, maar sommigen moesten bereid zijn het oordeel op zich te nemen
Eenmaal bij het verzet betrokken werd het Bonhoeffers taak om inlichtingen over de samenzweringsplannen te verstrekken aan kerkelijke leiders met invloed op de politieke top van Engeland. Hiervoor reisde hij naar neutrale landen als Zwitserland en Zweden. Intussen was de Gestapo bezig de arrestatie van Bonhoeffer en Dohnanyi voor te bereiden. Op 5 april 1943 was het zover: enkele maanden nadat Bonhoeffer zijn Verantwoording had geschreven, werd hij gearresteerd.
Verantwoording afleggen over ethische en religieuze keuzes
Bonhoeffer wilde aan zijn naaste vrienden uit het verzet verantwoording afleggen over wat hij — en zij — in tien jaar oppositie en verzet hadden geleerd. Mogelijk was de aanleiding dat men hem in verzetskringen vroeg naar de ethische en religieuze overtuigingen die hem inspireerden in dit werk. Deze tekst intrigeert mij al jaren. In kort bestek staan er zulke wezenlijke dingen in over moed, geloof, lijden en dood, dat wij er ook vandaag nog veel van kunnen leren. Sterker nog: het inspireert mij om mijn eigen keuzes te maken in de tijd waarin wij nu leven, en op mijn beurt rekenschap te geven van mijn ethische en religieuze keuzes. Ik zal enkele fragmenten uit deze tekst citeren en er kort commentaar op geven.
Jouw levenstijd
Zijn er ooit mensen in de geschiedenis geweest die in het heden zo weinig grond onder hun voeten hadden als wij? Voor wie alle hedendaagse alternatieven die binnen het bereik van de mogelijkheden liggen, even ondraaglijk, onleefbaar, zinloos leken? Die, voorbij al deze huidige alternatieven, de bron van hun kracht zo volledig in het verleden en in de toekomst zochten? En die toch, zonder dromers te zijn, het slagen van hun zaak net zo zelfverzekerd en kalm kunnen verwachten als wij?
Bonhoeffer probeert in deze tekst onder woorden te brengen hoe zwaar de tijd was waarin hij en zijn makkers leefden. Hun mogelijkheden om het nazi-regime ten val te brengen waren uiterst beperkt. Ze konden zich alleen maar vasthouden aan ervaringen uit het verleden en aan een grondeloos vertrouwen in de toekomst. Toch sprak hij zijn geloof uit in het slagen van hun zaak: de val van het nazisme.
Dat vertrouwen kwam voort uit het feit dat Bonhoeffer verleden, heden en toekomst beleefde als tijd die God aan mensen geeft. In zijn brieven benadrukt hij hoe belangrijk het is om de tijd waarin je leeft te ervaren vanuit dankbaarheid en berouw. Dankbaarheid voor wat jou aan kansen gegeven is, en berouw over waarin je hebt gefaald. Dankbaarheid en berouw helpen je bewust te worden dat ons levensweg een wandelen is met God. Het geschenk van de tijd maakt ons dankbaar; het misbruik van de tijd roept berouw op.
Bonhoeffer denkt vaker in een krachtenveld van tegenpolen, zoals verzet en overgave. Alleen in de spanning tussen zulke uitersten kan echte verantwoordelijkheid vorm krijgen.
Een tijd van morele verwarring
De grote maskerade van het kwaad heeft alle ethische concepten door elkaar gegooid. Het kwaad verschijnt in de gedaante van het licht, van weldaad, van wat historisch noodzakelijk is, van wat sociaal rechtvaardig is. Dit is gewoon verwarrend voor degenen die afkomstig zijn uit onze traditionele wereld van morele concepten. Voor de christen die leeft uit de Bijbel is het juist de bevestiging van de afgrondelijke slechtheid van het kwaad.
Bonhoeffer moest vermijden om openlijk kritiek te leveren op het nazi-regime — dat zou te gevaarlijk zijn geweest. Daarom verwoordt hij zijn kritiek in algemene termen, waarvan zijn vrienden de betekenis wel verstaan. Hij spreekt over de morele verwarring in zijn land, doordat het kwaad zich hult in de gedaante van het licht. Helaas laten velen zich verleiden door de propaganda van het regime. Daardoor verblind worden ze willoze instrumenten in dienst van het kwaad.
Zijn woorden blijven actueel. Ook vandaag zet fake news, verspreid door machtige leiders, velen op een dwaalspoor. Ook in onze tijd doen grote en kleine wereldleiders alsof ze het goede voorhebben, terwijl zij alle morele regels en de waarden van de rechtsorde met voeten treden. Ze gebruiken massamedia om de feiten naar hun hand te zetten en de burgers in hun land om de tuin te leiden. Bonhoeffer benadrukt in zulke situaties het belang van de Bijbelse grondwaarden. Die helpen ons om helder te zien en onderscheid te maken tussen goed en kwaad.
Godsvertrouwen en verantwoordelijkheid
Ik geloof dat God uit alles het goede kan en wil scheppen, zelfs uit het meest kwaadaardige. Om dit te doen heeft Hij mensen nodig die alle dingen ten goede laten werken. Ik geloof dat God ons in elke noodsituatie zo veel veerkracht wil geven als we nodig hebben. Maar Hij geeft ze niet van tevoren, zodat we niet op onszelf vertrouwen, maar op Hem alleen. In dit geloof zou alle angst voor de toekomst overwonnen moeten worden. Ik geloof dat onze fouten en vergissingen niet tevergeefs zijn, en dat het voor God niet moeilijker is om er gebruik van te maken dan met onze veronderstelde goede daden. Ik geloof dat God geen tijdloos lot is, maar dat Hij wacht en antwoordt op oprechte gebeden en verantwoordelijke daden.
Deze passage verwoordt Bonhoeffers diepste overtuiging: menselijke verantwoordelijkheid en Godsvertrouwen gaan samen. Hieruit putte hij de moed om vol te houden. Het was ook de basis van zijn persoonlijke roeping: Christus navolgen door verantwoordelijkheid te nemen, als het moet tegen de heersende machten in.
Menselijke verantwoordelijkheid en Godsvertrouwen gaan samen – uit die overtuiging putte Bonhoeffer de moed om vol te houden
Voor ons, in 2025, is die combinatie van godsvertrouwen en verantwoordelijkheid niet vanzelfsprekend. Want wat kunnen wij ons voorstellen bij vertrouwen op God? Bonhoeffer doelt niet op wonderbaarlijke ingrepen van bovenaf, maar op de doorslaggevende kracht van de liefde — een liefde die alles geeft, zelfs het eigen leven, voor de vernieuwing van mens en samenleving. Voor hem is Jezus Christus daarvan het ultieme voorbeeld. Een voorbeeld dat navolging verdient.
Verzet en overgave
Het is oneindig veel gemakkelijker om te lijden in gehoorzaamheid aan een menselijk gebod dan in de vrijheid van je eigen verantwoordelijke daad. Het is oneindig veel gemakkelijker om te lijden in een gemeenschap dan in eenzaamheid. Het is oneindig veel gemakkelijker om publiekelijk en eervol te lijden dan om verborgen en in schande te lijden. Het is oneindig veel gemakkelijker om lichamelijk te lijden dan geestelijk. Christus leed in vrijheid, in eenzaamheid, verborgen en in schande, in lichaam en geest, en sindsdien vele christenen met Hem.
Als we spreken over verzet en overgave, moeten we daarbij de overgave verstaan als de bereidheid de consequenties van je verzet te aanvaarden. Bonhoeffer was bereid om met Christus te lijden, ook wanneer dat lijden door anderen niet begrepen zou worden. Zelfs als het een eenzaam, fysiek en mentaal lijden zou zijn. Hij was bereid tot het martelaarschap.
Een martelaar is een getuige van Christus’ lijden, sterven en opstanding, en bereid dat getuigenis te betalen met zijn of haar leven. Ook op dit moment lijden veel christenen — maar ook andere mensen van goede wil — om hun overtuiging. Het is niet ondenkbaar dat ook in ons land de inzet voor vrede en gerechtigheid op zoveel weerstand zal stuiten dat dit lijden met zich meebrengt. De vraag is: zijn wij daartoe bereid?
Een politiek vanuit het perspectief van onderop
Het blijft een ervaring van onvergelijkbare waarde dat we hebben geleerd om de grote gebeurtenissen van de wereldgeschiedenis van onderop te zien. Vanuit het perspectief van wie uitgesloten zijn, gewantrouwd worden, slecht behandeld, machteloos, onderdrukt en bespot, kortom hen die lijden.
In zijn Verantwoording schrijft Bonhoeffer behartigenswaardige woorden over integer leiderschap. Hij hoopt dat zijn land na de oorlog geregeerd zal worden door een elite die zich laat leiden door recht en gerechtigheid, en door een politieke visie gevormd vanuit het perspectief van onderop.
Zijn verzet tegen het nazi-regime werd uiteindelijk bepaald doordat hij keek vanuit het perspectief van Joden, vervolgden en slachtoffers van bruutheid en geweld. Daarmee gaf hij ons een bril met een bepaalde blik op onze tijd: nu is de tijd om verantwoordelijkheid te nemen voor wie slachtoffer wordt van geweld en onrecht.
Bonhoeffers Verantwoording is ook voor ons een appèl om — in overgave aan een goede toekomst — in verzet te komen tegen alles wat die toekomst bedreigt.
Over de auteur
Kick Bras (1949) is emeritus predikant binnen de PKN, voormalig docent spiritualiteit aan de Theologische Universiteit in Kampen en gewezen hoofdredacteur van het tijdschrift Herademing.
Bras is verbonden aan Vacare, een platform voor meditatief leven, en werkt als onderzoeker mee aan het Titus Brandsma Instituut in Nijmegen. Hij promoveerde op het proefschrift Mint de minne, eros en agape bij Jan van Ruusbroec en schreef ruim dertig boeken.
Meer lezen?
Dietrich Bonhoeffer, Waarom ik mij verzet. Met een essay van Kick Bras, Adveniat Leeuwaren 2025.
