Viva de kerk!

Twee jaar geleden bevonden wij ons als gemeenteleiding van de Vrije Evangelisatie Zwolle (VEZ) in een traject waarin we nadachten over onze visie richting 2030. In mijn denken hierover stuitte ik op de geboorte en ontwikkeling van de gemeente in Antiochië, zoals beschreven in Handelingen 11 en verder. Ik las daar over zaken als grensverleggend missionair werk, de rol van de woordverkondiging in de vroege kerk, meervoudig leiderschap en het omgaan met conflictsituaties. Ik deelde mijn bevindingen met ons leidersteam en zij reageerden: ‘Henk, hier moet je een boek over schrijven. De principes van de kerk in Antiochië kunnen veel kerken in Nederland helpen in gemeenteontwikkeling richting de toekomst.’

Eeuwenoude principes voor nu

Het resultaat was: ‘Viva de kerk! – 10 principes voor de kerk van nu’, gebaseerd op de gemeente in Antiochië. Het was in deze grote stad dat volgelingen van Jezus voor het eerst het evangelie deelden met de Grieken. Vanuit deze kerk zouden alle grote zendingsreizen van Paulus worden gelanceerd. De kerk in Antiochië zou de eerste eeuwen een bolwerk zijn van orthodox bijbelonderwijs en één van de vijf belangrijkste centra voor de christelijke kerk wereldwijd. Het is mijn overtuiging dat de kerk in Nederland in de 21_e eeuw veel kan leren van de principes van gemeente-zijn in Antiochië.

Natúúrlijk wel!

‘Is er toekomst voor de kerk in Nederland? En zo ja, onder welke voorwaarden?’ Het zijn vragen die tegenwoordig dikwijls, zo ook in dit themanummer, gesteld worden. Mijn antwoord hierop is altijd een volmondig: ‘JA!’ ‘Viva de kerk!’ Natúúrlijk is er toekomst voor de kerk in Nederland. Wanneer Jezus in Matteüs 16 voor het eerst spreekt over de kerk, dan doet hij dit in Caesarea Filippi, een door en door heidense stad, boordevol afgoden en vergeven van tempelprostitutie. In Caesarea Filippi bevond zich onder anderen het heiligdom van Pan, een afgod die werd afgebeeld als kruising van een geit en een mens. Het heiligdom van Pan bevond zich bij een grot, één van de bronnen van de Jordaan. In de volksmond werd deze grot aangeduid als ‘poort van de hel’. Jezus neemt zijn leerlingen mee naar de meest duistere plek die hij kon vinden, daar waar de poort van de hel te aanschouwen was en zegt daar: ‘Ik zal mijn gemeente bouwen en de poorten van het dodenrijk zullen haar niet kunnen overweldigen.’ Jezus zegt als het ware: ‘Mijn kerk is erin gespecialiseerd om tegen de klippen op te groeien. Mijn kerk zal bloeien op de meest donkere plekken die er maar te vinden zijn. Want IK bouw mijn kerk.’

Opwekking in China en Iran

Door de eeuwen heen heeft de kerk gebloeid onder de meest onwaarschijnlijke omstandigheden. In China maakt de kerk een geweldige ontwikkeling door, hoewel vervolging nog altijd levend is. In Iran leven tegenwoordig naar schatting meer dan één miljoen christenen, afkomstig uit alle lagen van de bevolking. Jezus bouwt zijn kerk – en het is ons voorrecht om daarin met hem samen te werken.

Missionair ondernemerschap

Twee zaken zie ik als essentieel voor de toekomst van de kerk in Nederland. Ten eerste: missionair ondernemerschap. De kerk in Antiochië was niet bang om te innoveren. Natuurlijk, het was een nieuwe geloofsgemeenschap die alles voor het eerst uit moest vinden, maar dat deed ze dan ook met verve. Het is in Antiochië dat het model voor zending, waarbij enkele van de beste mensen uitgezonden worden naar nog-niet-bereikte gebieden, om na verloop van tijd weer op adem te komen in de gemeente en vervolgens opnieuw uitgezonden te worden, voor het eerst wordt toegepast. Innovatieve kracht is cruciaal wil de kerk in Nederland relevant blijven voor toekomstige generaties. Door de eeuwen heen heeft het dominee-koopman principe in Nederland goed gewerkt. Dominee en koopman trokken samen op naar nieuwe gebieden, startten zowel handel als een kerk en versterkten elkaar waar dat kon. Ik geloof dat de kerk in Nederland behoefte heeft aan meer ondernemerschap. Niet om geld te verdienen, maar om innovatief kerk te kunnen zijn in een veranderende samenleving.

Het voorbeeld van de Stadskerk in Groningen

Een voorbeeld van dit missionaire ondernemerschap zie ik bij de Stadskerk in Groningen. Deze snel groeiende Baptistengemeente met evangelische inslag houdt iedere zondag twee identieke samenkomsten in een voormalige bouwmarkt. Per dienst vinden ongeveer 1.000 bezoekers een plek. Voor de kinderen en tieners zijn er eigen diensten. Elke week wordt er door jongeren uit de kerk via sport contact gelegd met kinderen uit de omliggende wijken. Elk jaar wordt de kerk op een zondag opengesteld voor de mensen uit de buurt. Dan is er taart, kunnen mensen hun fiets laten repareren, hun haar laten doen, loopbaanadvies krijgen en (gratis) eten en drinken in de kerkzaal. En, o ja, in een bijzaal worden er ook de hele dag door korte kerkdiensten georganiseerd, met een preek voor de leek. De Stadskerk is een gemeente die veel mensen van buiten de kerk weet aan te trekken.

Drie kilometer verder…

Maar hun missionaire ondernemerschap reikt verder. Sinds kort zijn ze begonnen met een tweede locatie, in de binnenstad van Groningen. Vijftig gemeenteleden hebben zich toegewijd om deze startup te begeleiden. Zij hebben beloofd het hele jaar aanwezig te zijn, samen cultuur te bouwen en mensen uit te nodigen. Twee maanden na opening van de locatie worden de diensten bezocht door 150 mensen. En nee, dit zijn geen mensen uit de hoofdlocatie, want die mogen het eerste jaar nog niet komen. Je kunt hier natuurlijk van alles van vinden, maar ik word er blij van. Hier is een kerk die durft te kiezen. Een gemeente met visie voor de eigen stad. Zij starten geen ‘campus’ op de biblebelt, maar nemen de opdracht voor hun eigen stad bloedserieus en waar andere kerkgebouwen verkocht moeten worden, starten zij een nieuwe op drie kilometer afstand van hun hoofdgebouw.

De veranderkracht van preken

Het tweede element dat cruciaal is voor de toekomst van de kerk is de prediking van Jezus als Heer. Het is opvallend hoe vaak er over prediking wordt gesproken in de gemeente in Antiochië. De gemeente ontstond uit spontane evangelisatie, waarna Barnabas vanuit Jeruzalem naar Antiochië werd gestuurd, waar hij de mensen ‘opwekte om naar het voornemen van hun hart de Here trouw te blijven.’ Dat is wat wij nodig hebben in onze kerken: preken die onze harten in vuur en vlam zetten, preken die aansluiten bij het geloof dat er is, en dat weten aan te wakkeren. Barnabas haalde Paulus erbij om hun sprekersteam te versterken en een vol jaar lang onderwezen zij samen de gemeente. Ik lees daar tussen de regels door dat dit dagelijks gebeurde, zoals we ook elders in het Nieuwe Testament lezen. Dagelijks onderwijs, zodat er sterke discipelen worden gevormd.

Opwekkende prediking

De afgelopen tien jaar heb ik gewerkt aan een promotieonderzoek naar de veranderkracht van preken. Lang was de opvatting dat de preek nauwelijks effect heeft, dat het vooral een gevecht tegen de bierkaai is. In mijn onderzoek vond ik echter dat preken wel degelijk levens veranderend kunnen zijn. We hebben bijvoorbeeld interviews afgenomen bij mensen in de volle kerkelijke breedte en hen gevraagd of er preken waren die hun leven hebben veranderd, en wij kwamen op een honderd procent score. Iedereen had minimaal één preek die van beslissend belang voor zijn of haar leven was geweest. Voor sommigen was dit een preek van enkele maanden geleden, voor sommigen was het al jaren terug, tot wel achtendertig jaar. Ik geloof dat het van groot belang is dat studenten op theologische opleidingen niet alleen leren hoe zij wáárheid kunnen verkondigen, maar ook hoe zij dat overtuigend kunnen doen. Te vaak preken wij mensen in slaap. En vorm is ook inhoud. Preken die altijd alleen maar saai of erudiet zijn, bewerken vroeg of laat dat (jonge) mensen deze beelden zomaar projecteren op God. Net als in Antiochië is het van belang dat er generaties predikers (m/v) worden opgeleid die ópwekkend prediken, zoals Barnabas dat deed.

Blijf trouw

In Zwolle krijgen wij als VEZ soms het verwijt dat wij andere, meer traditionele kerken leeg trekken. Ik snap dat verwijt. Het is voor een deel ook wat er – tegen wil en dank – gebeurt. Wij zijn er beslist niet op uit om mensen over te halen van kerk te wisselen. Integendeel. Ik stimuleer mensen altijd om trouw te blijven in hun eigen gemeente. Al zijn er wel grenzen. En dat heeft voor mij dan met name te maken met de kinderen. Als de kinderen het geloof vaarwel dreigen te zeggen, omdat ze het in de eigen kerk niet meer kunnen vinden, kan het belangrijk zijn om als ouders een gemeente te vinden waar de kinderen betere aansluiting vinden.

Investeren in elkaars kerk

Ik zou het echter nog liever omdraaien: vanuit de VEZ zou ik het geweldig vinden om andere kerken te vúllen. Het is mijn overtuiging dat we elkaar als kerken dienen te vinden om elkaar te versterken. Zo ben ik bijvoorbeeld met een aantal kerken uit Zwartsluis, Genemuiden en Wilsum, dorpen in de omgeving van Zwolle, bezig om het jonge leiderschap in hun gemeenten te trainen. Hierin werk ik samen met de dominees van deze kerken. Wanneer het jonge kader in deze – hervormde en gereformeerde – kerken groeit in discipelschap en geestelijk leiderschap en leert om missionair ondernemend bezig te zijn, ondersteund door ópwekkende prediking, kunnen we zomaar getuige zijn van een geweldige opleving van de kerk in onze regio.