Het Depot van Rotterdam nodigt uit tot reflectie
Kan een archief inspirerend zijn voor de manier waarop kerken met hun schatten omgaan? Hanneke Allewijn ziet hoe de vorm eraan mee kan werken dat een collectie niet ligt te verstoffen.
Sinds twee jaar fiets ik drie keer in de week van Den Haag naar Rotterdam en terug. In Rotterdam aangekomen stap ik op de boot, die in nog geen halfuur praktisch aanmeert bij mijn werkplek. Ik heb niet met files of OV-vertragingen te maken; het is soms net een schoolreisje. Voor mij is het vrijheid op haar mooist, vooral ’s ochtends om zeven uur als ik in volle vaart langs de Delftse Schie fiets. Of het nu licht is of donker, en in weer en wind: er komt op de heenweg altijd een moment dat de contouren van de stad
Rotterdam oplichten. Rotterdam bleef mij lang onbekend totdat ik in Krimpen aan den IJssel kwam te werken. Een bijkomend geluk. Soms na het werk, weer terug met de boot, waag ik mij aan een rondje urban walking om de sfeer te proeven en de onvolprezen architectuur in Rotterdam te bewonderen.
Iconisch gebouw
Twee jaar geleden zag ik voor het eerst het iconische gebouw dat in de volksmond ook wel ‘de pot’ wordt genoemd. Depot Boijmans Van Beuningen is een komvormig gebouw dat aan de buitenkant bekleed is met spiegelende platen.
De omgeving wordt daardoor verkleind weerspiegeld op het gebouw. Het Depot is bijna veertig meter hoog en telt zeven verdiepingen. Op het dak is een restaurant gevestigd waar plaats is voor honderdtwintig gasten. Die plek biedt een magnifiek panorama over de stad.
Het Depot is het eerste museumdepot in de wereld dat toegankelijk is voor het publiek. In veertien ruimtes zijn 151.000 objecten ondergebracht van beeldende kunst en vormgeving. Ze zijn gerangschikt op materiaal, formaat, maar soms ook op chronologie of geografie. Die indrukwekkende aantallen passen bij de vormgeving van het geheel.
Het winnende ontwerp voor het Depot werd geleverd door het architectenbureau MVRDV (een afkorting van de achternamen van Winy Maas, Jacob van Rijs en Nathalie de Vries). Dat bureau staat bekend om zijn experimentele architectuur en vernieuwende werken zoals bijvoorbeeld de Rotterdamse Markthal.
Het eerste museumdepot in de wereld dat toegankelijk is voor het publiek
Architect Winy Maas dacht diep na over hoe een open depotgebouw in Rotterdam eruit kon zien. De combinatie van vorm en materiaal werd hem duidelijk toen hij een theekopje van tafel pakte, dat in de maquette zette en zei: ‘Zet dit er dan neer!’ Het kopje stond vlak bij een spiegelende koffiepot. Het gebouw wordt ook wel geassocieerd met een metalen slakom van IKEA. Over smaak kun je twisten maar het gebouw is spraakmakend, aan de buitenkant, maar ook zeker aan de binnenkant.
De zeven verdiepingen zijn op bijzondere wijze met elkaar verbonden. De trappen lopen kriskras door elkaar en leiden langs verschillende werken, vergezichten of inkijkjes. Het gebouw prikkelt de nieuwsgierigheid.
Collectie binnen handbereik
Het archief is een open gebouw, niet ergens achteraf, verstopt op een industrieterrein of in een donkere kelder, maar prominent aanwezig in de stad. In haar artikel in de catalogus, ‘De collectie binnen handbereik: concept van een open depot’, schrijft Sandra Kisters, hoofd collectie en onderzoek, over de belangrijke rol van het Depot. Het geeft een eigen betekenis aan de verzamelde kunst, zeker nu het archief toegankelijk is geworden voor onderzoekers en geïnteresseerden.
Want zo kunnen werken (her)ontdekt worden, kan nieuwe informatie worden aangedragen en kunnen andere verhalen verteld worden. Doordat het Depot zichtbaar maakt dat bewaren en verzorgen integrale onderdelen zijn van het verzamelen, brengt het boeiende verhalen aan het licht.
Een archief kan makkelijk vergeten worden en niet meer geraadpleegd. Als het archief verstopt zit, gaat dat nog makkelijker. Eeuwig zonde. Want als de opgeborgen voorwerpen geen waarde hadden, waren ze allang weggedaan.
Inspiratie
Het gebouw blijft me fascineren, juist omdat de ontwerpers de verhalen van de kunstschatten hiermee recht willen doen en een inkijkje geven in de betekenis en het belang van archiveren. De collectie wordt rechtgedaan, en hoe. De spiegelende muren integreren de stad in de vormgeving van het gebouw. Zo leggen ze op ludieke wijze de verbinding. Oude verhalen die in het gebouw bewaard worden, zijn beschikbaar voor nu en in de toekomst. Het is van en voor de stad en de mensen die het archief komen bezichtigen.
Terwijl ik gefascineerd naar het gebouw kijk, vraag ik me af of het ook een inspiratiebron voor de kerk kan zijn. We leven in een tijd waarin de ontkerkelijking in Nederland doorzet, kerkgebouwen verkocht worden, al dan niet omgebouwd worden tot appartementencomplexen. Welk kerkgebouw willen we behouden, welk sluiten?
Juist door het uiterlijk weet dit archief te verbinden
En zowaar, er worden ook weer nieuwe panden betrokken. Sinds een aantal jaar is er een Luther Museum, gevestigd in een monumentaal pand in Amsterdam.
Ook de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) neemt per 1 september 2024 haar intrek in een monumentaal gebouw, gelegen aan het Janskerkhof te Utrecht. Die locatie is gekozen omdat die aansluit bij de missie en de visie van de PThU, namelijk kerk, academie en samenleving inspireren en vernieuwen. Hoe mooi de panden ook zijn, aan de buitenkant zijn het geen opvallende verschijningen. Je loopt er makkelijk aan voorbij.
In die zin laat het misschien iets zien van de positie van de kerk in de huidige maatschappij. Maar als je wilt inspireren, zelfs met een onderwerp wat op het eerste gezicht niet hip lijkt, kan het uiterlijk best helpen.
Dat laat het Depot zien. Want mooi of niet: het zet aan tot denken, tot reflectie, gewild of ongewild, letterlijk en figuurlijk. Wat gemakkelijk kan verstoffen en in vergetelheid raken, krijgt door zo’n presentatie een nieuw elan. Juist door het uiterlijk weet dit archief te verbinden: de mensen van nu met verhalen van toen.
Zo kan een gebouw een plaats worden om op verhaal te komen. Door de openheid en transparantie nodigt het Depot uit om te leren én te participeren.
Hanneke Allewijn
Literatuur
S. Kisters en E. Postma (red.), Depot Boijmans Van Beuningen, Rotterdam 2021 https://nl.wikipedia.org/wiki/Depot_Boijmans_Van_Beuningen (geraadpleegd 18/02/2024)
