Bijbelwetenschappen

Sommige teksten of gedeelten in de Bijbel roepen vragen of afschuw bij ons op. We vallen erover, stoten ons eraan. Hoe kunnen we op een andere manier naar deze teksten kijken?

Het wemelt van de culturele beelden over de hel. Maar hoe wordt in het Oude en Nieuwe Testament gesproken over de hel? Theoloog Eli Stok analyseert helletaal in de Bijbel: she’ol, ge(h)enna, de buitenste duisternis, hades en abyssos. Wat betekenen deze woorden, hoe zijn ze vertaald en welke beelden roepen ze op van de hel?

In dit artikel gaat het over de manier waarop rechtse populisten gebruik maken van Bijbelse retoriek en beeldspraak. Er wordt gekeken naar politieke verschuivingen, zoals in de Verenigde Staten, Brazilië, Zuid-Afrika en Europa,  en antwoord gezocht op de vraag waarom Bijbels geïnspireerd politiek discours zo’n grote weerklank vindt bij een hedendaags publiek. Het zal blijken dat de Bijbel meer is dan een oppervlakkig instrument bij politieke manipulatie. Er is eerder sprake van een symbiotische relatie: populistische leiders spelen in op bestaande culturele, emotionele en religieuze angsten bij hun publiek, dat er naar verlangt zijn identiteit Bijbels bevestigd te zien. We komen dit fenomeen op het spoor als we ontdekken hoe de Bijbel dient als instrument voor politieke misleiding, als een mechanisme voor radicale vereenvoudiging in een complexe wereld, als een kader voor traditionele genderrollen, als een emotioneel anker voor angst en woede, en als een middel om nationale identiteit te definiëren.

Eigenlijk zonder daar al te zeer bij na te denken ging ik er altijd van uit dat Jakob en Ezau twee-eiige tweelingen waren. Immers, de verschillen tussen hen waren in alle opzichten uitzonderlijk groot. Toch betoogt Alie Hoek-van Kooten dat het wel degelijk een eeniige tweeling kan zijn geweest. Jakob hield bij de geboorte de voet van Ezau vast, wat er op duidt dat zij in één vruchtzak zaten.

Is de Bijbel echt gebeurd? En zo niet, waar is dan de grond onder je voeten in het geloof? Jirska van Hooijdonk gaf op Graceland Festival een lezing over het verlies van een alles-echt-gebeurd-geloof én de winst die daarmee te behalen valt. Over hoe God in de Bijbel wordt vertaald, verbeeld en verteld. Over het verschil tussen tijd en tijdsbeleving. En over het leren waarderen van de beperkte grond waarop jij staat.

Vorig jaar stond een aantal mensen te demonsteren bij de ingang van Opwekking, de jaarlijkse Pinksterconferentie van de gelijknamige stichting. Met het uitgangspunt ‘Praat over Palestina’ was Kairos-Sabeel Nederland, een organisatie die Palestijnse bevrijdingstheologie bekendheid wil geven in Nederland (en waarvan ik covoorzitter ben), namelijk niet welkom bij Opwekking. De stichting Opwekking zei ‘niet politiek’ te willen zijn. Christenen voor Israël was wél welkom. Op het terrein zwaait bovendien, naast de blauwwitte Opwekkingsvlag en de Nederlandse vlag, ook steevast de Israëlische. In een tamelijk vage tekst op de site van de stichting (die spreekt van ‘vlag met de Davidsster’) staat dat het om ‘theologische erkenning gaat’, niet om ‘politieke beoordeling’. Nu wordt christelijke steun aan de staat Israël vaak gepresenteerd als apolitiek, want die zou simpelweg theologisch zijn.

Al jaren speelt de Bijbel een rol in de politiek – soms als inspiratie, soms als wapen. Regelmatig zien we dat in de Verenigde Staten, maar ook in Nederland grijpen politici regelmatig naar bijbelteksten om hun standpunten kracht bij te zetten. Maar hoe ver ga je daarin? De Bijbel is politiek, of in ieder geval: bepaalde verhalen eruit hebben een duidelijke politieke lading. Als redactie riep dat een aantal vragen op, want hoe moeten we hier mee om gaan? Kan je zomaar de bijbel gebruiken om een politiek punt te maken vandaag de dag? In deze serie hebben we een aantal theologen gevraagd om op deze vragen te reflecteren.

In de kerk is men ervoor beducht: liever niet al te veel politiek vanaf de kansel. En als voorgangers er zich aan wagen, dan zullen zij ervoor waken om hun hoorders niet al te veel tegen de haren in te strijken. Bijbelse profeten waren minder terughoudend. Zij bemoeiden zich voortdurend met de politiek, schrokken er niet voor terug om zelfs de koning daarmee lastig te vallen en tegen te spreken. We kunnen er van leren, op vele fronten.

Adam en Eva, de ark van Noach, Mozes en de uittocht: al eeuwenlang vertellen mensen elkaar deze verhalen. In De kracht van de Tora vertelt rabbijn Jonathan Sacks over universele wijsheden uit de eerste vijf boeken van de Hebreeuwse Bijbel. Neely Kok recenseert het boek.