Bijbelwetenschappen

Hoe doen ze het toch, die theologen die een boek schrijven? Is het een roeping of noeste arbeid? Geeft de nacht een creatieve boost of totale paniek? En wat doe je eigenlijk als de inspiratie ver te zoeken is? In deze nieuwe rubriek schuiven we aan de schrijftafel van auteurs die bezig zijn met een boek. Deze keer spreken we Jirska van Hooijdonk en horen we de drijfveer achter haar woordendrift.

Niemand zou aan de hand van de Nieuwe Bijbelvertaling op de gedachte kunnen komen een enkele tekst uit Jeremia in verband te brengen met de tekst over de overspelige vrouw in Johannes 8. Pas als je de Statenvertaling erbij neemt, kun je ontdekken dat er een mogelijk verband is.

Mensen kunnen het zichzelf en anderen heel erg lastig maken. Schuld, schaamte en angst kunnen mensen klemzetten, bijvoorbeeld tijdens hun studie of in hun huwelijk. Het is dan moeilijk om eerlijk te zijn. Wat als je leven één grote leugen wordt?

Inmiddels alweer een jaar of vijf geleden deed ik onderzoek met behulp van Recurrent Neural Networks. In AI jaren een oud onderzoek gezien de snelheid van de ontwikkelingen. Toch is het onderzoek een relevante om te noemen en laat het zien hoe AI de theologie verder kan helpen. Het onderstaande is een korte samenvatting van het onderzoek, het hele paper kun je hier lezen.

Voor een (nog steeds te downloaden via het NINO) speciaal nummer van het vaktijdschrift Bibliotheca Orientalis schreef ik twaalf jaar geleden een overzicht van hulpmiddelen bij de bestudering van het Oude Testament (nummer 71 [2014], 361-370). Voor het internet is dat een lange tijd geleden. Voor mijn weblog gaf ik acht jaar later een update. Ik vroeg me af wat over is van de indertijd zinvol geachte digitale bronnen. Het resultaat daarvan geef ik hierbij door, waarbij ik de lezer niet zal vermoeien met wat er allemaal inmiddels achterhaald is of verdwenen.

Kunstmatige intelligentie is in korte tijd uitgegroeid tot een onmisbaar onderdeel van het dagelijks leven. Van zoekmachines en navigatie-apps tot medische diagnostiek en klantenservice: AI-systemen ondersteunen, versnellen en structureren steeds meer processen. Voor veel mensen voelt het gebruik van AI inmiddels net zo vanzelfsprekend als het gebruik van een smartphone.

Sinds de oprichting in 1977, in een tijd waarin computers nog kamers vulden en gegevens op grote ponskaarten stonden, werd er in de Werkgroep Informatica Vrije Universiteit (WIVU) in Amsterdam gewerkt aan het mogelijk maken om de Bijbel met de computer te onderzoeken. Oorspronkelijk was het doel alleen een digitale concordantie en zoekprogramma’s te maken voor Bijbelonderzoek, maar de focus verschoof snel naar het bouwen van een database waarin de tekst van het Oude Testament van woord- tot tekstniveau geanalyseerd is met behulp van de computer.

Al meer dan twee eeuwen lang betwisten Bijbelwetenschappers de echtheid van de nieuwtestamentische brieven die in naam van Paulus zijn geschreven. Hierbij baseren zij zich onder meer op taalkundige verschillen tussen de brieven, zoals het gebruik van unieke woorden en opvallende syntax. Voor deze vergelijking zijn onderzoekers in de loop van de twintigste eeuw steeds meer gebruik gaan maken van inzichten uit de statistiek, maar dit type onderzoek nam pas echt een vlucht na de uitvinding van de computer, te beginnen met het werk van Andrew Queen Morton in de jaren 60.

Van kunstmatige intelligentie die bijbelteksten analyseert tot geavanceerde technologieën die de Dode Zeerollen ontsluiten: de interactie tussen schrift en technologie opent ongekende mogelijkheden. Deze tijden zorgen voor een hernieuwde omgang met de eeuwenoude teksten die zo welbekend zijn.  In deze serie van de Schrift redactie verkennen we hoe computers en algoritmen ons begrip van de Bijbel verdiepen, nieuwe vragen oproepen en traditioneel onderzoek transformeren. Wat betekent het als AI meeleest met de tekst? Hoe veranderen digitale hulpmiddelen ons beeld van oude teksten? En, kunnen we AI vertrouwen als het gaat om theologische kennis en wijsheden?