Bijbelwetenschappen

Het gezamenlijke thema van alle drie de teksten van deze eerste zondag van de Advent is ‘tijd’. En dan niet tijd om de duur van iets te meten, maar tijd in de zin van ‘tijdvak’ of ‘tijdperk’, telkens met bepaalde kenmerken en een specifieke waarde en betekenis. De twee nieuwtestamentische teksten getuigen van de christelijke overtuiging in een bijzondere tijd te leven; de oudtestamentische tekst geeft uitdrukking aan de hoop die verbonden is met de ‘laatste’ tijd, een tijd waarin de Eeuwige alleen het voor het zeggen heeft.

Bij Elia’s hemelvaart ontvangt Elisa als een eerstgeborene (Deut. 21,17) het dubbele deel van de geest van de profeet. De verteller laat hem twee keer Elia’s mantel opnemen en er twee keer mee op het water van de Jordaan slaan. Bij het eerste slaan roept Elisa: ‘Waar is JHWH, de God van Elia?’, waarop als antwoord volgt: ‘Ook hij: hij sloeg op de wateren en die spleten, hierheen en daarheen’ (2 Kon. 2,12-14). De God van Elia is waar Elisa gaat en staat.

Op gezette tijden steekt ze soms onbedaarlijk de kop op: de neiging (of is het een dwangmatige behoefte?) te speculeren over het aanstaande einde van alles, liefst met dag en datum erbij. De beoefenaars van het genre zien overal aanduidingen en bewijzen van een naderende finale. Er zijn er zelfs die reikhalzend ernaar uitzien en eventueel een handje zouden willen helpen. Is Jezus ook door dat ‘virus’ aangestoken? De synoptici zetten hem nét een slagje nuchterder neer.

Zoals uit 2 Koningen 4 blijkt, heeft Elisa een nauwe band met een welgestelde vrouw uit Sunem. Zij maakt zelfs een eigen bovenvertrek voor hem, dat hij gebruikt als hij op zijn tochten langs Sunem komt. In 2 Koningen 8 komen we haar weer tegen.

Het thema van de lezingen is: uitzicht op bevrijding. En dat uitzicht reikt over grenzen heen naar nieuwe einders. Niet alleen doorbreekt het patstellingen tussen volken, zoals de tijd van slavernij en vijandschap voor Israël in Egypte, zoals wordt aangekondigd in de eerste lezing, maar zelfs die tussen dood en leven, zoals Jezus ons laat zien. Daar past een lofzang bij voor de Eeuwige, die dit uitzicht geeft. Telkens opnieuw.

In de perikoop van vandaag is een hoofdrol weggelegd voor de bijfiguur Gechazi. Als rechterhand van Elisa handelt hij enkel en alleen in opdracht van zijn heer. Maar wanneer hij eigen initiatief toont, en los van Elisa zijn eigen weg kiest, wordt het spannend.

‘Ach, de trouwe stad is een hoer geworden’ (Jes. 1,21). ‘Er staat geschreven: “Mijn huis moet een huis van gebed zijn,” maar jullie hebben er een rovershol van gemaakt!’ (Luc. 19,46). Beide lezingen tekenen een schril contrast tussen wat Jeruzalem en tempel hadden kunnen zijn en de feitelijke praktijk. Als vanzelf gaan de gedachten naar de kerk. Leven we overeenkomstig onze roeping? Hoe oordeelt God over ons? Hoe reageert Hij op onze onzuiverheid?

‘Vergeet niet één van zijn weldaden’ (Ps. 103,2). Daar zal het om gaan op Dankdag. Danken, omdat je Gods weldaden niet vergeet. Hoe zou je ook? Zou je ooit? Maar het blijft natuurlijk wel een oproep, een aansporing. Dankdag voor gewas heette deze doordeweekse biddag oorspronkelijk. De aarde, de grond, stond centraal. En de opbrengst, veel of weinig. Al enige tijd is het lichamelijke werk ook benoemd: Dankdag voor gewas én arbeid, voor sjouwwerk en denkwerk, voor zorg. Voor de vruchten van moeder aarde en het werk van je handen.

‘Zalig de nederigen van hart’, ‘Zalig de treurenden’, ‘Zalig de zachtmoedigen’, ‘Zalig de naar gerechtigheid hongerenden en dorstenden’, ‘Zalig de barmhartigen’, ‘Zalig de zuiveren van hart’, ‘Zalig de vredestichters’, ‘Zalig de vanwege gerechtigheid vervolgden’: met deze proclamaties laat Matteüs Jezus zijn eerste grote redevoering – de Bergrede – openen.